Saturday, September 15, 2018

‘स्व’च्या ओळखीसाठी नव्या वाटा


ज्या व्यक्तीसाठी जोडीदार शोधायचा आहे, ती व्यक्ती मुळात कशी आहे, ही एक गोष्ट जोडीदार निवडताना अत्यंत महत्त्वाची मानली गेली आहे. जेव्हापासून आपण समाजात हा जोड्या लावण्याचा उद्योग आरंभला आहे (म्हणजे अक्षरशः हजारो वर्ष!) तेव्हापासूनच हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. एखादी व्यक्ती नेमकी कशी आहे, हे ठरवायचं कोणी आणि कशाच्या आधारावर, हे दोन मुद्दे स्थळ-काळानुसार नक्कीच बदलत गेले. पण मूळ प्रश्न कायम आहेच. धर्म, जात, खानदान, समाजातला सन्मान, कर्तृत्व, संपत्ती, सौंदर्य अशा वेगवेगळ्या निकषांच्या आधारे एखाद्याची ओळख ठरवून जोडीदार निवडीची प्रक्रिया जगभर आहे. पण हे किंवा असे निकष पुरेसे आहेत का? तुमच्यासाठी जोडीदार निवडण्यासाठी तुम्हाला अगदी नेमकेपणाने कोण ओळखतं?

आधीच्या पिढीपर्यंत पालकवर्गाची या क्षेत्रात पूर्ण सत्ता होती जणू. पण यात बदल झाला. विसाव्या शतकात बदलणाऱ्या अर्थकारण-समाजकारणाने व्यक्ती कुटुंबापासून काहीशी स्वायत्त होत गेली. मी स्वतःला कोणाहीपेक्षा जास्त ओळखतो/ते, आणि म्हणून माझ्या जोडीदाराबद्दलचा अंतिम निर्णय घ्यायला मीच सर्वाधिक लायक आहे’, असा सूर उमटू लागला. अर्थात आजही आमच्याकडे येणारे काही पालक दावा करतात की, ‘आम्हाला आमच्या मुला/मुलीच्या आवडी-निवडी, अपेक्षा असं सगळं नीट माहिती आहे आणि म्हणून त्यांच्यासाठी जोडीदार निवडण्याची प्राथमिक जबाबदारी आम्ही घेण्यात काही गैर नाही. क्वचित प्रसंगी मुलं-मुलीही या म्हणण्याला दुजोरा देतात. पण जोडीदार निवडीच्या प्रवासात काही काळ घालवला आहे अशा कोणत्याही पालक-मुलामुलींशी बोलल्यावर जाणवतं की, हे वाटतं तितकं सोपं नसतं! “आम्ही सुचवतो त्यातलं एकही स्थळ आमच्या मुलाला/मुलीला आवडत नाही” असं म्हणणारे पालक, आणि “आई-बाबांना नेमकं कळतच नाहीये, मला जोडीदार म्हणून कशी व्यक्ती हवीये.”, असं म्हणणारी मुलंमुली, आम्हाला अगदी रोज भेटत असतात. स्वतःच्या नेमक्या ओळखीचा हा गंमतीशीर घोळ झाला की लग्नाची इच्छा असतानाही लग्न लांबणीवर पडू लागतं.

आनंदी सहजीवनासाठी जोडीदार निवडीच्या अपेक्षा ठरवण्याआधी स्वची नीट ओळख करून घ्या हा झाला सिद्धांत- थिअरी. पण हा सिद्धांत प्रत्यक्षात उतरवायचा कसा? गेल्या शतकात यावर एक उत्तर शोधलं गेलं ते मानसशास्त्रातून. मानसशास्त्रीय चाचण्या वापरून व्यक्तिमत्व कसं आहे, स्वभाव कसा आहे, नात्याच्या दृष्टीने स्वभावातल्या धोक्याच्या जागा कोणत्या, चांगल्या गोष्टी कोणत्या अशा प्रश्नांना अगदी सविस्तरपणे उत्तर देणारी यंत्रणा मानसशास्त्राने दिली. अजूनही त्यात सातत्याने प्रगती होत आहे. आज या चाचण्या आणि त्याबरोबर केलं जाणारं समुपदेशन हे या स्व च्या ओळखीसाठी उपयोगी पडतं आहे. त्या आधारे जोडीदार निवडीच्या बाबतीत निर्णय घेणाऱ्यांचं प्रमाणही वाढतंय. कोणत्याही व्यक्तीला ओळखणं यात दोन महत्त्वाच्या गोष्टी येतात- एक म्हणजे नेमक्या आणि उपयुक्त माहितीचं संकलन, जे या मानसशास्त्रीय चाचण्यांमधून केलं जातं आणि त्या माहितीचं विश्लेषण- जे या चाचणीत दिलेल्या उत्तरांवरून आणि समुपदेशनातून केलं जातं. मानसशास्त्रातली वेगवेगळी साधनं हेच काम करतात. पण या जोडीला एकविसाव्या शतकात एका नव्या गोष्टीने जन्म घेतलाय. आणि ती म्हणजे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स.

द वॉल स्ट्रीट जर्नलचा २०१२ मधला एक लेख मी वाचला होता. त्याचं शीर्षक होतं- तुमचं पुस्तक तुम्हाला वाचतंय!मोबाईल, आय-पॅड किंवा किंडल अशी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणं हातात घेऊन त्यावर ई-पुस्तक वाचणं ही गोष्ट आता भारतात देखील नवीन राहिलेली नाही. माहिती तंत्रज्ञान क्रांतीनंतर आता आपल्या हातात येणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची गंमत अशी आहे की तुम्ही त्या उपकरणातून एखादी सोय-सेवा मिळवत असता तेव्हा ते उपकरणही तुमची माहिती गोळा करत असतं. जेव्हा वाचक एखादं ई-पुस्तक वाचत असतो, तेव्हा ते उपकरणही एक प्रकारे तुम्हाला वाचत असतं. आणि त्यातून तुमच्याविषयीची माहिती मिळवत असतं. पुस्तकाच्या कोणत्या पानावर तुम्ही किती वेळ घालवलात, कुठे तुम्हाला एखाद्या शब्दाचा अर्थ शोधायची गरज पडली, कुठली पानं तुम्ही न वाचताच पुढे गेलात अशी सगळी माहिती गोळा केली जात असते. या माहितीचं नेमकं विश्लेषण करण्यासाठी क्लिष्ट स्वरुपाची गणिती प्रक्रिया उभारली जाते, म्हणजेच अल्गोरीदम्स बनवले जातात. हे अल्गोरीदम्स अधिकाधिक ताकदवान बनवता येतात जेव्हा विश्लेषण करण्यासाठी विस्तृत माहिती त्यांना मिळू लागते. फेस रेकग्निशन सारख्या गोष्टी या आपल्या हातातल्या मोबाईलवर आल्या आहेत. त्या या पुस्तक वाचण्याच्या उपकरणाबरोबर जोडल्यावर तुमचा चेहरा बघून कोणता मजकूर वाचताना तुम्हाला हसू आलं, कधी वाईट वाटलं अशा गोष्टींची माहिती मिळवता येऊ शकते. अनेक जण आता हातात स्मार्टवॉच किंवा फिटबीट सारखी उपकरणं घालतात. यातून तुमच्या शरीराची इत्थंभूत माहितीही मिळू शकते. हे सगळं समजा, ई-पुस्तकाच्या उपकरणासह, एका यंत्रणेला जोडलं असेल तर पुस्तकाचा कोणता भाग वाचताना तुमच्या हृदयाचे ठोके वाढले हेही नोंदवलं जाईल. या यंत्रणेच्या अल्गोरिदमला तुमच्याबद्दलची अधिक माहिती मिळेल. या माहितीचं सविस्तर विश्लेषण करून तुम्ही एक व्यक्ती म्हणून कसे आहात याचे आडाखे बांधले जातात. एखादं पुस्तक तुम्हाला आवडलं आहे किंवा नाही, हे तुमच्या या सगळ्या माहितीच्या विश्लेषणावरून अल्गोरिदमच सांगू शकेल!

हे फक्त ई-पुस्तकाच्या बाबत लागू नाही. सगळीकडेच आहे. मोबाईल आणि इंटरनेट मार्फत या अल्गोरीदम्समध्ये आपल्या सगळ्या गोष्टींची सातत्याने नोंद ठेवली जाते. आपल्या आवडी-निवडी, मित्रपरिवार, आपण कुठे जातो फिरतो, सवयी, आनंदाचे क्षण, रागाचे क्षण या सगळ्याची माहिती सातत्याने बघू शकता येईल, तपासता येईल असे अल्गोरिदम तयार करून, त्यातून तुम्ही नेमके कसे आहात याची एक प्रतिमा निर्माण होत असते. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स म्हणजे अशी यंत्रणा, जी या सगळ्या माहिती आणि विश्लेषणानंतर तुम्हाला योग्य ते सल्ले देते. अगदी सोपं उदाहरण म्हणजे तुम्ही इंटरनेटवर एखादी गोष्ट सर्च केली असेल आणि त्यानंतर फेसबुक उघडलं तर त्या सर्च केलेल्या गोष्टीशी निगडीत जाहिराती तुम्हाला दिसू लागतात. ही या अल्गोरिदम्सची कमाल आहे. जसजसं जास्त क्लिष्ट अल्गोरीदम्स आणि सक्षम आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माणसाच्या क्षमतांपेक्षा अधिक दर्जेदार काम करू लागतात, तसतसं आपण त्यावर अवलंबून राहू लागतो. हे आत्ताही घडतंच आहे. लेखक युवाल नोआह हरारी आपल्या एका भाषणात याविषयी बोलताना गुगल मॅपचं उदाहरण देतो. अपरिचित शहरात गेल्यावर तिथले रस्ते माहित नसताना गुगल मॅपला एखाद्या ठिकाणी जायचं कसं ते आपण विचारतो. आणि त्यानंतर ते अॅप्लिकेशन जे सांगतं ते बिनबोभाट पाळतो. का बरं? कारण आपल्याला विश्वास असतो, की या परिस्थितीत हे आपल्याला आपल्या स्वतःपेक्षाही अधिक योग्य काहीतरी सांगणार आहे.

नेटफ्लिक्स वरच्या ब्लॅक मिरर नावाच्या भन्नाट मालिकेत एक भाग या विषयावर आहे. त्यातल्या एक अशी व्यवस्था दाखवली आहे, जिथे अल्गोरीदम्स आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या आधारे तुमच्यासाठीचा अनुरूप जोडीदार निवडला जातो. अर्थात ती एक काल्पनिक कथा आहे. पण या प्रकारच्या गोष्टी भविष्यात फार लांब नाहीत. आजही तुमच्या फेसबुकवरच्या वावराच्या आधारे, तुमच्या मित्रपरिवाराच्या आधारे तुम्हाला फेसबुक हे काही लोक तुम्हाला माहित असतील(पीपल यू मे नो) असं म्हणत सुचवतं. लग्नासाठी जोडीदार निवडण्यासाठीच्या अनेक वेबसाईट्स, डेटिंग साईट्स या अशा गोष्टींचा प्राथमिक पातळीवर वापर करू लागल्या देखील आहेत. अर्थातच अधिकाधिक सुधारणा होत त्याही भविष्यात त्यावर विसंबून राहता येईल एवढ्या जास्त विश्वासार्ह बनतील. मानसशास्त्रातल्या साधनांसह, ‘स्व च्या ओळखीसाठी एका नव्या वाटेवर आपला आता प्रवास चालू आहे. नजीकच्या भविष्यात, तुम्हाला कदाचित तुमच्यापेक्षाही जास्त नीट ओळखणाऱ्या अल्गोरिदमच्या आधारे तुमच्यासाठी अनुरूप जोडीदार कोण असेल हे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स सांगू लागला तर आश्चर्य वाटायला नको! त्यावेळी आपण गुगल मॅप सारख्या गोष्टीवर आज ठेवतो तसा पूर्ण विश्वास ठेवू का, हे बघणं फारच रंजक ठरणार आहे!

(दि. १५ सप्टेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध.)

Saturday, August 25, 2018

...प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन.


दरवर्षी आम्ही शाळेचे माजी विद्यार्थी आमच्या शाळेत स्वातंत्र्य दिनाला झेंडा वंदनासाठी जातो. याही वर्षी गेलो होतो. शाळेत असताना अक्षरश: हजारो वेळा म्हणलेली आपली प्रतिज्ञा पुन्हा म्हणली. त्यातलं हे एक वाक्य मला खूप आवडतं- प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन. त्याही दिवशी हे डोक्यात राहिलं. प्रत्येकाशी प्रेमाने वागेन’, चांगला वागेन’, नम्रतेने वागेन’, आदराने वागेन असं काहीही म्हणता आलं असतं खरं तर. पण आपली प्रतिज्ञा ज्यांनी लिहिली त्या पी. व्ही. सुब्बाराव यांनी सौजन्य हा चपखल बसणारा शब्द निवडला. इंग्रजीत सौजन्याला असणारा पर्यायी शब्द म्हणजे कर्टसी. याचं मूळ कोर्ट, म्हणजे दरबार या शब्दात आहे. दरबारातली मंडळी एकमेकांना ज्या पद्धतीने आदर देत वागवतील तशी भावना मनात ठेवून वागणं म्हणजे सौजन्याने वागणं. सौजन्यामध्ये समोरच्या व्यक्तीला एक माणूस म्हणून आदर देणं तर आहेच, पण त्याबरोबर नम्रताही आहे. सौजन्य हा शब्दच मुळी सु-जन म्हणजे चांगला माणूस इथून आला असल्याने या शब्दाच्या अर्थात चांगुलपणाही आहे. आणि एवढं सगळं असूनही स्वतःच्या भूमिकेवर ठाम राहण्याची मुभा देखील यात आहे. इंग्रजीत ज्याला असर्टिव्ह म्हणलं जातं तसं असण्याला सौजन्य आड येत नाही. सौजन्य या एकाच शब्दात केवढ्या गोष्टी एकदम साध्य होतात!

सेपियन्स या आपल्या पुस्तकात लेखक युवाल नोआह हरारी लिहितो की, एखाद्या टोळीत सामान्यत: सगळ्यात ताकदवान व्यक्ती टोळीचं प्रमुख पद भूषवत असेल अशी अनेकदा आपली समजूत असते. पण आपल्या इतिहासात हे असं असल्याचं दिसून येत नाही. वैयक्तिक ताकदीपेक्षा जी व्यक्ती टोळी मधल्या इतर सदस्यांशी सौजन्याने वागते, त्यांच्याशी चांगले संबंध प्रस्थापित करते अशी व्यक्ती टोळीप्रमुख बनण्यासाठी जास्त लायक ठरते. लेखक हरारी आपला मुद्दा मांडताना मानवाशी जवळीक असणाऱ्या बोनोबो आणि अन्य माकडांचंही उदाहरण देतो. या माकडांमध्ये सुद्धा इतरांपेक्षा अधिक चांगली सामाजिक कौशल्ये (सोशल स्किल्स) असणारे माकड त्या टोळीचे प्रमुख होण्याची शक्यता जास्त असते. या सामाजिक कौशल्यामध्ये अतिशय महत्त्वाचं ते म्हणजे- सौजन्य. काय गंमत आहे बघा, सौजन्य हा काही केवळ माणसाच्या बुद्धीतून उपजलेला प्रगत समाजातला गुण आहे असं नव्हे, तर अस्तित्वासाठी आपल्यात असणारा हा एक नैसर्गिक आणि आदिम गुण आहे. सौजन्याने वागण्याचे फायदे माणसाने टोळ्यांमध्ये राहत असल्यापासून अनुभवले, शिकले आणि आत्मसातही केले.

आज हे सगळं आठवण्याचं कारण म्हणजे लग्न ठरवण्याच्या, जोडीदार निवडीच्या प्रक्रियेत आपल्यामधून हरवलेलं सौजन्य. हे आत्मसात केलेलं आपल्यातलं सौजन्य गेलं कुठे असा प्रश्न मला कधीकधी पडतो. अरेंज्ड मॅरेजच्या बाबतीत परिस्थिती गंभीरच आहे. “अहो आम्ही इतक्या लोकांना वेबसाईटवरून रिक्वेस्ट पाठवली, पण समोरून काही उत्तरच येत नाही. होकार/नकार काहीतरी कळवावा की...”, आपल्या मुलीसाठी जोडीदार शोधणारे एक वैतागलेले काका मला सांगत होते. गंमत म्हणजे, मुलीकडच्या मंडळींना वाटतं की २०१८ साल उजाडलं तरीही मुलाकडची मंडळी आम्हाला अशी कमी कशी काय लेखतात? आणि मुलाकडच्या अशा परिस्थितीतल्या पालकांना वाटतं की मुलीकडची बाजू आता डोईजडच होऊ लागली आहे. खरा भाग असा की मुलीकडचे असोत किंवा मुलाकडचे, समोरच्या बाजूकडून सौजन्याची वागणूक न मिळण्याचा अनुभव सगळ्यांना येतो आहे. आपल्याला संपर्क साधणार्‍या मंडळींशी आपण किमान आवश्यक सौजन्याने वागणं का बरं शक्य होत नसेल? आजच्या जगात आपला संदेश, आपलं म्हणणं समोरच्यापर्यंत पोहचवायला ना फारसा वेळ लागतो, ना खर्च. पण तरीही आपल्याला संपर्क साधणारे म्हणजे कोणी याचक आहेत आणि त्यांना उत्तर द्यायला बांधील नाही असा आविर्भाव बाळगणाऱ्या मंडळींचे काय करावे? मी तर नेहमी सांगतो, की ज्यांच्याकडे साधे उत्तर कळवण्याचेही सौजन्य नाही अशा कुटुंबाशी नातं निर्माण नाही झालं हे एका दृष्टीने बरंच झालं की! माणसाला माणूस म्हणून आदराने वागवण्याची, सौजन्याने वागवण्याची मूलभूत जबाबदारी देखील पार पाडता येत नसेल तर नवीन नाती निर्माण करणं, ती टिकवणं, फुलवणं, बहरणं या फार लांबच्या गोष्टी झाल्या.

लग्न ठरवू बघणाऱ्या मुलं-मुली आणि पालक यांच्या निमित्ताने हा विषय डोक्यात आला तरी हा काही तेवढ्या पुरता मर्यादित नाही. सौजन्याने वागणं ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे. मध्ये एकदा फेसबुकवर मी एक शॉर्ट फिल्म बघितली होती. त्यात अगदी सुरुवातीला एक मुलगी एका काकूंना रस्त्यात काहीतरी मदत करते. काकू पुढे आपल्या कामाला जातात तिथे त्या एका मुलाला त्याच्या काहीतरी अडचणीच्या वेळी मदत करतात. मग तो मुलगा एका प्रसंगात अशीच अजून एका व्यक्तीला मदत करतो. अशी ही दिवसभर घडणार्‍या गोष्टींची साखळी. एकाने सुरुवात केली की हळूहळू सगळ्यांनाच त्या चांगुलपणाची, सौजन्याची लागणच होते जणू. मला जाणवलं, असं आपल्याही आयुष्यात कित्येकदा घडतं की! सकाळी एखाद्या व्यक्तीशी झालेली छान भेट, घडलेली एखादी घटना यामुळे सगळा दिवस आनंदात जातो. आपला दिवस आनंदात जात असतो, आपण छान प्रसन्न मूड मध्ये असतो तेव्हा आपल्याही नकळत आपण अनेकांना या मार्गावर आणत असतो. सौजन्याची हीच गंमत आहे असं मला वाटतं.

माझ्या मते, सौजन्याचा मुद्दा हा, इंग्रजीत ज्याला एम्पथी म्हणलं जातं त्या गुणाशी निगडीत आहे. एम्पथी म्हणजे मराठीत समानुभूती (किंवा तदनुभूती.). समानुभूती मध्ये सगळ्यात महत्त्वाचा भाग असतो तो म्हणजे समोरच्या व्यक्तीच्या जागी जाऊन विचार करणं. “मी आत्ता समोरच्या बाजूला असतो/असते तर नेमकं काय केलं असतं, मला काय अपेक्षित असलं असतं” हा विचार करून कृती करणं हा भाग समानुभूतीमध्ये अंतर्भूत आहे. गांधीजी म्हणायचे ना, बी द चेंज यू वॉन्ट टू सी’, जे तुम्हाला हवंय तसे तुम्ही आधी बना, तसंच आहे हे. किंवा इंग्रजीतल्या गेटिंग इन वन्स शूज या वाक्प्रचारासारखं आहे. दुसर्‍याचे जोडे घालून बघणे! आपण समोरच्या व्यक्तीला जसे वागवत आहोत तसं आपल्याला कोणी वागवलं तर आवडेल का, इतका साधा विचार करून, म्हणजेच समानुभूतीने विचार करून, वागू लागलो की आपल्या वागणुकीत आपोआप सौजन्य येईल. मात्र यासाठी आपला अहंगंड बाजूला सारावा लागतो. अहंगंड बाळगून सौजन्याने वागणं शक्य नाही. दुसर्‍याचे जोडे घालून बघायचे तर आधी स्वत:चे काढून बाजूला ठेवावे लागतात. आपला अहंगंड नेमकं तेच करू देत नाही. अहंगंड तसाच ठेवून तोंडदेखलं चांगलं वागणं म्हणजे सौजन्य नव्हे. मी, माझं कुटुंब, माझं आयुष्य या स्व केंद्री दृष्टीकोनात एक प्रकारचा छान कम्फर्ट झोन तयार होतो. आणि त्यातून या कम्फर्ट झोनच्या बाहेरच्या मंडळींबाबत सौजन्याचा बहुदा विसरच पडतो. अगदी छोट्या छोट्या गोष्टी असतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला दिलेली भेटायची वेळ पाळणे, उशीर होणार असल्यास तसं कळवणे. दुसरी व्यक्ती आपली वाट बघत असेल हा समानुभूतीने विचार केला की शक्यतो उशीर न करणे आणि उशीर होणार असल्यास कळवणे या दोन्ही गोष्टी सहजपणे डोक्यात येतात. यालाच आपण सौजन्य म्हणतो.
सौजन्याने वागणं ही काय एकदा कधीतरी करायची गोष्ट नव्हे. ती एक सवय आहे जी लावून घेतली पाहिजे. मला वाटतं, प्रगल्भ समाजासाठी समानुभूतीतून सौजन्य आणि सौजन्यातून सहकार्य, अशी ही तीन ची साखळी आहे. आपण “...आणि प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन.”, प्रतिज्ञेतलं हे वाक्य प्रत्येकाने समजून उमजून अंमलात आणायचा प्रयत्न सुरू केला तर एक प्रसन्न आणि आनंदी व्यक्ती होण्याकडे, सुदृढ कुटुंब निर्माण करण्याकडे आणि प्रगल्भ समाज बनण्याकडे उचललेलं दमदार पाऊल असेल असा मला विश्वास वाटतो. मग करूया ना हे?!

(दि. २५ ऑगस्ट २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)

Saturday, August 11, 2018

‘सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी’चं काय करायचं?

“स्वभाव आणि पर्सनॅलिटी तर यातून समजेल पण...मला एक प्रश्न आहे...”, मानसीने जरा अडखळत विचारलं, “या गोष्टी आहेत महत्त्वाच्या पण, सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी लग्ना आधी कशी तपासून बघायची?” आम्ही आमच्याकडे येणार्‍या लग्नाला उभ्या मुला-मुलींसाठी काही चाचण्या तयार केल्या आहेत. मॅरिटल रेडीनेस’, पर्सनॅलिटी अशा गोष्टी यात तपासून बघता येतात. जन्मपत्रिका बघत पारंपारिक गुणमिलन बघण्यापेक्षा मानसशास्त्राच्या आधारे स्वभाव मिलन किंवा मनोमिलन बघणं अधिक गरजेचं आहे या विचारातून आम्ही हे चालू केलं. या गोष्टींचं महत्त्व बहुतेकांना आता पटलंय. पण गाडी तिथेच थांबलेली नाही. कारण आता या चाचण्यांच्या पुढे जात मानसीने विचारलेल्या प्रश्नाकडे माझी पिढी पटकन आली देखील!  

सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी किंवा मराठीत- लैंगिक अनुरूपता, हा विषय निघाला की, असंख्य गोष्टींच्या
विचाराने अनेकांचा चांगलाच गोंधळ उडतो.
“सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी कसली आलीये त्यात! नैसर्गिकपणे होतं सगळं.” इथपासून प्रतिक्रियांना सुरुवात होते आणि मग,
“पण बाकी सगळं स्थळ छान असेल पण लैंगिक अनुरूपता नसेल तर काय करायचं
?,
“म्हणून काय तुम्ही तपासत बसणार की काय
? आपली संस्कृती...आपली परंपरा..”,
“मग काय
, लग्न झाल्यावर घटस्फोट घ्यायचा उद्योग करत बसायचं की काय? आजकाल किती घटस्फोट केवळ बेडरूममध्ये जमत नाही म्हणून होतात...”
“पण मग आयुष्यभर काय नुसतं ट्रायल अँड एरर करत बसणार का
?
“ही सगळी लग्न व्यवस्थाच चूक आहे...”
, वगैरे वगैरे अशा अनेक परस्पर विरोधी मतांवर गाडी जाऊन पोचते.

आपल्या समाजात गेल्या तीस वर्षात आलेल्या खुल्या वातावरणामुळे हा विषय, हे प्रश्न हळूहळू पुढे येत आहेत. कदाचित आज त्यांची तीव्रता कमी आहे. पण बदलत्या काळात तीव्रता कमी तर होणार नाहीच, उलट आमची मिलेनियल जनरेशन अधिक आक्रमकपणे हे विषय आपल्या चर्चाविश्वात आणत जाईल. अशा वेळी यांना तारतम्याने आणि तर्कशुद्ध पद्धतीने सामोरं गेलं पाहिजे. उत्तरं शोधली पाहिजेत. त्याचाच हा आज थोडा प्रयत्न.

टोळ्या बनवून फिरणारा माणूस शेती करू लागून स्थिरावल्यावर, जगभर लग्न ही गोष्ट अस्तित्वात आली तीच मुळी प्रजो‍त्पादन आणि वारसाहक्क या दोन गोष्टी सुटसुटीत आणि व्यवस्थाबद्ध पद्धतीने व्हाव्या म्हणून. लैंगिक संबंध ही गोष्ट लग्नाशी पक्की जोडली गेली. एकूण समाजाच्या सोयीच्या दृष्टीने माणसांचे कायदे, धर्म, रूढी, परंपरा या आपोआपच या व्यवस्थेभोवती गुंफत नेल्या गेल्या. पण आता काळ बदलला. समाजाची सोय एका बाजूला, पण व्यक्तिगत बाबतीत समाजाने लुडबुड करू नये असं म्हणण्या इतकी आर्थिक-राजकीय ताकद आणि स्वातंत्र्य आजच्या पिढीला मिळालं आहे. म्हणूनच स्वतःच्या पायावर स्वतंत्रपणे उभी असणारी पिढी लग्नामधल्या अगदी गाभ्याशीच असणाऱ्या लैंगिक समाधानाविषयी प्रश्न करते आहे यात आश्चर्य काहीच नाही.

जेव्हा सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी हा विषय निघतो तेव्हा सगळ्या चर्चेचा केंद्रबिंदु या दोन शब्दांपैकी सेक्शुअल याच शब्दावर आणला जातो आणि खरी गडबड होते असं मला वाटतं. पण सगळी गंमत ही कम्पॅटिबिलीटी या शब्दात आहे आणि आपल्या चर्चेचा केंद्रबिंदू तिकडे नेला पाहिजे. आम्ही नेहमीच सांगतो, कम्पॅटिबिलीटी किंवा अनुरूपता ही रेडीमेड नसते. ती हळूहळू घडत जाणारी गोष्ट आहे. आणि त्यांचा अरेंज्ड मॅरेज किंवा लव्ह मॅरेजशी काही संबंध नाही. दोन कोणत्याही व्यक्ती एकत्र आल्यावर अगदी पहिल्या दिवसापासून त्यांचं सगळ्यात उत्तम जमलं असं होत नाही. अगदी पहिल्या भेटीत उत्तम जमलेल्यांचं काही काळ गेल्यावर अधिक चांगलं जमू लागलेलं असतं कारण दोघांमध्ये अनुरूपता तयार होत गेलेली असते. फार दूर जायची गरज नाही, अगदी आपला सगळ्यात जवळचा मित्र किंवा मैत्रिण आठवा. इतक्या वर्षांच्या ओळखीमध्ये टप्प्या टप्प्याने तुम्ही एकमेकांना अधिकाधिक अनुरूप होत जाता. अगदी कामाच्या ठिकाणी सुद्धा आपण आपल्या सहकाऱ्याबरोबर हळूहळू अनुरूप होत जातो. मग नवरा-बायको, प्रियकर-प्रेयसी या नात्यांत अनुरूपता रेडीमेड कशी असेल? नसतेच ती. साहजिकच ही गोष्ट लैंगिक बाबतीत देखील लागू होते.

लैंगिकतेच्या बाबतीत एक महत्त्वाचा भाग विचारांत घ्यायला हवा आणि तो म्हणजे मोजके काही अपवाद वगळता मानव हा असा प्राणी आहे जो केवळ प्रजो‍त्पादन नव्हे तर, स्वतःच्या सुखासाठी देखील लैंगिक संबंध ठेवतो. माणसाचा मेंदू आणि त्यातल्या जाणीवा त्या पद्धतीने विकसित झाल्या आहेत, प्रगत झाल्या आहेत. सेक्स ही कृती माणसासाठी शरीराच्या यांत्रिकतेच्या पलीकडे जाऊन मनाशीही जोडली गेलेली आहे. एखाद्या व्यक्तीचा लैंगिक अनुभव आनंददायी होण्यामागे प्रत्यक्ष शरीरापेक्षाही मनाचा हातभार जास्त असतो, असं आज अभ्यासक सांगतात. दोन व्यक्तींमधलं नातं, त्यांच्यातली निर्माण झालेली बौद्धिक-भावनिक अनुरूपता यांचा सकारात्मक परिणाम लैंगिक संबंधांमध्ये आणि दिसून येतो. म्हणूनच लैंगिक अनुरूपता अशी वेगळी काढून तपासायची कुठली सोयच नाही. किंबहुना इतर गोष्टी नसतील तर लैंगिक अनुरूपता देखील असणार नाही. कृतीनंतर तात्पुरतं वाटणारं शरीर सुख टिकाऊ नसेल. दोन व्यक्तींच्या शारीरिक आणि मानसिक स्थितीवर लैंगिक संबंध आनंददायी आहेत किंवा नाही हे ठरतं. आणि म्हणूनच लग्नाच्या पहिल्या रात्री किंवा हनिमूनच्या वेळीच सर्वोत्तम लैंगिक अनुभव आपल्याला मिळेल आणि न मिळाल्यास आपण एकमेकांना लैंगिक दृष्ट्या अनुरूप नाही’, असे निष्कर्ष काढणं घाई गडबडीचं ठरेल. म्हणूनच अर्थात सुहाग रात’, हनिमून याबद्दलच्या बॉलीवूडने फुगवलेल्या अतिरंजित कल्पना मनातून काढून टाकणं शहाणपणाचं आहे. लग्नानंतरचा सुरुवातीचा काळ हा एकमेकांची अधिक नीट ओळख करून घेण्याचा, समजून घेण्याचा, एकमेकांना अनुरूप होत जाण्याचा कालावधी आहे. एकमेकांबरोबर असे भावनिक दृष्ट्या अनुरूप होत जाणारे बेडरूममध्येही एकमेकांना सहजपणे अनुरूप होत जातात. हे सगळं फक्त अरेंज्ड मॅरेजवाल्या मंडळींना लागू होतं असं मुळीच नाही. लव्ह मॅरेज केलेल्या मंडळींनादेखील याच टप्प्यांमधून जावं लागतं. अगदी लग्नाआधी लैंगिक संबंध असणाऱ्या जोडप्यांनासुद्धा लैंगिक अनुरूपतेपर्यंत पोचायला त्यांच्या नात्याचा सुरुवातीचा काळ द्यावा लागतो. या विषयातल्या जगभरच्या तज्ज्ञ अभ्यासक मंडळींनी याविषयी संशोधन करून, अभ्यास करून हे निष्कर्ष काढले आहेत. नात्यात इतर सर्व विषयांप्रमाणेच लैंगिक अनुरूपतादेखील दोघांनी मिळून हळूहळू मिळवायची गोष्ट आहे. रेडीमेड मिळत नाही. आणि त्याच मुळे अर्थात, लग्नापूर्वी ती तपासायची कोणतीच सोय उपलब्धही नाही, त्याहून महत्त्वाचं- गरजेचीही नाही. या विषयातली गरजेची गोष्ट आहे ती म्हणजे लैंगिक आरोग्य तपासणी.

आज काही लग्न मोडताना दिसतात ती लग्नाआधी लैंगिक आरोग्य तपासणी करून न घेतल्यामुळे. लैंगिक अनुरूपता तपासण्यापेक्षा लैंगिक आरोग्य तपासणीकडे लक्ष देणं जास्त आवश्यक आहे. बदललेली जीवनशैली, कामाचे वाढलेले तास, रोजचे ताण तणाव याचा परिणाम शरीर आणि मनावर होत असतो. आणि अर्थातच अंतिमतः सेक्सवर देखील होत असतो. दारू, सिगरेट, तंबाखू, गुटखा अशा सर्व व्यसनांचा लैंगिक आरोग्यावर परिणाम होतो. लैंगिक आरोग्य जपणे आपल्याच हातात असतं. लग्नाआधी या विषयातल्या तज्ज्ञ डॉक्टरना भेटून त्यांचा सल्ला, समुपदेशन घेणं अत्यावश्यक आहे. इंटरनेटवर माहिती मिळते, ज्ञान नाही. त्यामुळे इंटरनेटवर वाचून सगळं समजलं अशा भ्रमात न राहता तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे जाऊन लैंगिक आरोग्याची तपासणी करून घ्यायला हवी. हे समुपदेशन आणि तपासणी मुलं-मुली दोघांनीही करून घ्यायला हवी. याचे अनेक फायदे असतात. एकतर लैंगिक आरोग्याविषयी सविस्तर माहिती आपल्याला होते. काही उपचारांची गरज असेल तत्काळ त्याबाबत काहीतरी करता येतं. दुसरं म्हणजे तज्ज्ञ व्यक्तीकडून मनातल्या शंकांचं निरसन होतं. तिसरं, त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे लैंगिक संबंधांच्या बाबतीत अनेक गैरसमज असतात ते सगळे या समुपदेशनातून दूर होऊ शकतात.

शेवटी सांगायचा मुद्दा इतकाच की, सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटीच्या मागे धावण्यापेक्षा, एकमेकांबरोबरचं नातं प्रगल्भ करत भावनिक अनुरूपतेकडे जाणं, लैंगिक आरोग्य उत्तम ठेवणं आणि यातून सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी देखील मिळवणं, हाच आनंदी सहजीवनाचा राजमार्ग आहे.

(दि. ११ ऑगस्ट २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)


Saturday, July 28, 2018

प्रतिमेची चौकट


मध्यंतरी मी एक टेड टॉक बघितला. टेड टॉक्स हा एक जगभर चालणारा फारच अफलातून उपक्रम आहे. ज्यात असंख्य विषयांवर जगातली तज्ज्ञ मंडळी बोलतात. मेगन रामसे यांचा न्यूयॉर्क टेड टॉक मधला तो व्हिडीओ अक्षरशः हलवणारा आहे. त्या असं सांगतात की दर महिन्याला किमान दहा हजार लोक मी सुंदर आहे की कुरूप असा प्रश्न गुगल वर विचारतात. कित्येक मुलं-मुली आपले व्हिडीओ यूट्यूबवर टाकतात आणि विचारतात की सांगा मी सुंदर आहे का. मेगन यांनी आपल्या बोलण्यात सांगितलं तो एक छोटासा भाग आहे. पण प्रत्यक्ष रोजच्या आयुष्यात आपण आपल्या आजूबाजूला बघतो, सोशल मिडियाच्या उदयापासून आज बहुसंख्य लोक या सांगा मी कसा/कशी आहे या चक्रव्यूहात अडकले आहेत. फक्त माझी पिढी नव्हे तर आज किशोरवयात असणारी आणि पालक वर्गात मोडणारी मंडळीही माझी प्रतिमा काय आहे या गोष्टीला प्रमाणाबाहेर महत्त्व देत आहेत. “आपण अमुक अमुक करूया ना, म्हणजे इन्स्टाग्रामवर फोटो टाकता येईल”, अशा प्रकारचे संवाद जेव्हा कानावर पडतात तेव्हा साहजिकच माझ्या मनात अनेक प्रश्न उभे राहतात.  विशेषतः जोडीदार निवड, लग्न या बाबतीत तर या प्रतिमेच्या चौकटींचं करायचं काय हा प्रश्न आ वासून पुढे येतोच येतो.

मनात प्रतिमा तयार होणं हा खूप स्वाभाविक भाग आहे. सिनेमाचं ट्रेलर बघून सिनेमाबद्दल प्रतिमा निर्माण करण्यापासून ते भाषण कलेवरून राजकीय नेत्याची प्रतिमा निर्माण करण्यापर्यंत आपला मेंदू काम करतच असतो. किंबहुना आपल्या कल्पनाशक्ती आणि सृजनाचा तो अविभाज्य भाग आहे. तो टाळता येणार नाही. पण प्रश्न निर्माण होतात जेव्हा प्रतिमेलाच वास्तव मानून आपण पुढे जाऊ लागतो. या प्रतिमेच्या चौकटीत अडकल्याने होतं असं की, वास्तवापेक्षा प्रतिमेच्याच प्रेमात पडायला होतं. त्यात स्वतःच्याच प्रतिमेच्या प्रेमात पडलं की ती प्रतिमा जपणं ओघानेच आलं. सेलिब्रिटी आणि नेते मंडळींच्या आयुष्यात असणारा हा प्रतिमा जपण्याचा प्रश्न सोशल मिडियाच्या अस्तित्वामुळे सहजपणे आपल्याही घरात, मोबाईल मार्फत आपल्या हातात आणि अर्थातच आपल्या मनात मुक्कामाला आला. माझ्या प्रतिमा निर्मितीसाठी अनेक गोष्टी करण्याचं बंधन आपण स्वतःवरच घालून घेऊ लागलो. मी ठराविक पद्धतीचे फोटो सोशल मिडियावर टाकलेच पाहिजेत, मी अमुक अमुक भूमिका मांडलीच पाहिजे, मी किती मजा करतोय/करते आहे किंवा किती दुःखात आहे हेही मी जाहीरपणे लिहिलं पाहिजे म्हणजे मला हवी तशी मी प्रतिमा निर्माण करत जाईन हा विचार आपल्याही नकळतपणे आपल्यावर अधिराज्य गाजवू लागला. हळूहळू आपल्यातला पोलिटिकल करेक्टनेस वाढायला लागला. आपण एक समाज म्हणूनही दांभिक होऊ लागलो. आणि ही दांभिकता हळूहळू झिरपत जाऊन सगळ्याच बाबतीत दिसू लागली. तशी ती लग्न, नाती, सहजीवन या विषयांत देखील आली.

एक उदाहरण सांगतो. मध्यंतरी एक गृहस्थ मला भेटायला आले होते. त्यांना आपल्या मुलाचं लग्न करायचं होतं आणि त्या दृष्टीने ते आणि त्यांचा मुलगा असे भेटायला आले होते. हे गृहस्थ आणि माझा, काही सामाजिक-राजकीय चळवळी, बैठका यामुळे थोडाफार परिचय होता. विविध विषयांवर ते फेसबुकवर लिहित असतात जे मी बघितलं आहे. जातिभेदाविरोधात ते अनेकदा बोलले आहेत. भावी जोडीदाराबाबतच्या अपेक्षा वगैरे बद्दल बोलताना नंतर ते हळूच चाचरत मला म्हणाले, “मुलगी शक्यतो आमच्या जातीचीच शोधतोय हं...”. त्यांनी सोशल मिडियावर तयार केलेल्या त्यांच्या प्रतिमेच्या फुग्याला टाचणी लागली त्या वाक्याने. सोशल मिडियावरच्या प्रतिमेला वास्तव न मानण्याचा धडा मी पुन्हा एकदा मनात गिरवला त्या दिवशी. हाच धडा सगळ्यांनीही लक्षात ठेवावा. विशेषतः लग्न करू बघणाऱ्या किंवा जोडीदार शोधणाऱ्या मंडळींनी. आमचा असा अनुभव आहे की लग्न ठरवायच्या वेबसाईटवर एखादी प्रोफाईल आकर्षक वाटली की ताबडतोब त्या व्यक्तीची फेसबुक प्रोफाईल देखील बघितली जाते. पूर्वी मुलं-मुली हे करायचे. आता पालकदेखील करतात. फेसबुकवरून नुसता अधिक अंदाज घेण्याचा प्रयत्न एवढ्यापुरतं हे मर्यादित असतं तर प्रश्न आला नसता. पण फेसबुक प्रोफाईल बघून निष्कर्ष काढले जातात आणि गडबड होते. फोटोंवरून, फोटोंमधले कपडे बघून, मित्रयादीतल्या लोकांकडे बघून. मनातल्या मनात आपण त्या प्रोफाईलमधून तयार झालेल्या प्रतिमेला नकार किंवा होकार देऊन सुद्धा टाकतो. आपल्याला जोडीदार म्हणून माणूस हवाय की फेसबुक/वेबसाईट प्रोफाईल मधून समोर येणारी प्रतिमा? हाडामांसाचा जिवंत माणूस जोडीदार म्हणून हवा असेल तर प्रत्यक्ष भेटायला हवं, बोलायला हवं. भेटल्या बोलल्याशिवाय निष्कर्षाला येणं हे काही शहाणपणाचं नाही. कधीकधी यात होतं काय की, जर त्या प्रोफाईलमधल्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष भेटायचं ठरवलं गेलं तर मुलं-मुली आपल्या मनात तयार झालेली त्या व्यक्तीची प्रतिमा घेऊन भेटायला जातात. आणि भेटीचा पूर्ण वेळ समोरच्याला समजून घेण्याऐवजी मनातल्या प्रतिमेशी पडताळणी करण्यात निघून जातो. समोरच्या व्यक्तीला माणूस म्हणून जाणून घेणं राहतं दूर!

हे सगळं जसं सोशल मिडियावरच्या प्रतिमांच्या बाबतीत होतं तसंच आपण आपल्या जोडीदाराबद्दल, लग्नाबद्दल अनेक कल्पना रंगवलेल्या असतात. अनेक प्रतिमा तयार केलेल्या असतात. कथा कादंबऱ्या आणि बॉलीवूडने आपण हे करावं यासाठी मेरे ख्वाबों में जो आये... म्हणत भरीव कामगिरी करून ठेवलीच आहे. जोडीदाराचा शोध घेताना या मनातल्या प्रतिमेला आपण आदर्शवत ठेवतो. आणि जसं फेसबुक प्रोफाईलवाल्या प्रतिमेशी समोरच्या व्यक्तीची पडताळणी केली जाते; तसंच समोरची व्यक्ती आपल्या मनातल्या प्रतिमेत बसते आहे का याची तपासणी सुरू होते. आणि पुन्हा तोच परिणाम होतो- समोरच्या माणसाला माणूस म्हणून जाणून घेणं दूरच राहतं. जगात जेवढ्या व्यक्ती असण्याच्या आणि जेवढ्या व्यक्ती आवडण्याच्या शक्यता आहेत तेवढ्या सगळ्यांचा सविस्तर विचार करून आपण आपल्या मनातली प्रतिमा निर्माण केलेली असणं शक्यच नसतं. म्हणजे, समोरच्या व्यक्तीमध्ये अशा अनेक गोष्टी असू शकतात ज्या आवडू शकतात पण त्यांचा आधी कधी विचार केला नव्हता. पण हे असं असेल तरीही ते समजणारच नाही कारण समोरच्याला जाणून घेण्यासाठी आवश्यक ती मोकळीक आपण मनाला दिलेलीच नसते!

“लग्नाची कल्पना मला आवडते आहे पण कदाचित प्रत्यक्ष लग्न नाही आवडणार” अशा आशयाचं एक वाक्य माझ्या एका मैत्रिणीने फेसबुकवर लिहिलं होतं. या वाक्यातच वास्तवापेक्षा मनातली प्रतिमाच आवडत असल्याची खुली कबुली आहे बघा. आपल्या पिढीला या प्रतिमांच्या प्रेमातून बाहेर यायला हवं. आयडियल किंवा आदर्श असं म्हणत प्रतिमांचे जे इमले रचले जातात त्यात वास्तव आयुष्यातला आनंद घेणं, समजून घेणं, जाणून घेणं राहून गेलं तर काय मजा? अनुभव घेण्यासाठी म्हणून अनुभव घ्यायला हवेत, सोशल मिडियावर शेअर करण्यासाठी नव्हे. सोशल मिडिया हा आता आपल्या आयुष्याचा, एकुणात समाजाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. त्यामुळे तो टाळता येणं कठीण आहे. पण समोर उत्तम अन्नपदार्थ आल्यावर पहिला विचार त्याच्या स्वादाचा असण्यापेक्षा, याचा फोटो इन्स्टाग्राम वर किती छान दिसेल हा येत असेल तर आपण आपल्या प्रतिमेच्या आणि प्रतिमा निर्मितीच्या कार्यक्रमात फारच गुंतलो आहोत हे समजावे. जोडीदार निवडताना आणि निवडल्यावर नात्यातही प्रतिमेच्या आधारे निष्कर्ष काढणार असू, मनातल्या प्रतिमेशी पडताळणी करणार असू तर प्रतिमांच्या चौकटीत आपण चांगलेच अडकलो आहोत हेही जाणून घ्यावं.

शेवटी इतकंच की, अनुभवांना अनुभव म्हणून अनुभवण्यासाठी, माणसांना माणूस म्हणून जाणून घेण्यासाठी प्रतिमेची ही चौकट वेळीच मोडीत काढणं आपल्या हिताचं आहे एवढं नक्की.

(दि. २८ जुलै २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)

Saturday, July 14, 2018

नव्याची नवलाई

मध्यंतरी मी नेटफ्लिक्सवर ‘न्यूनेस’ नावाचा एक सिनेमा बघितला. आयुष्यात नाविन्य शोधू पाहणाऱ्या एका तरुण जोडप्याची ती प्रेमकथा. नाविन्याची सवय असणारे दोघं नात्यांत स्थैर्य आल्यावर अस्वस्थ होतात आणि वेगळे होतात वगैरे कथा आहे त्याची. सिनेमा तसा सामान्यच वाटला मला. पण यात जो मुद्दा मांडला गेला होता, तो कुठेतरी माझ्या रोजच्या अनुभवांशी जोडला जाईल असा होता. आमच्या एका गप्पांच्या कार्यक्रमात बोलताना वरुण म्हणाला, “लग्नानंतर आयुष्यभर एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं ही कल्पनाही मला अजून पचली नाहीये. किती कंटाळा येईल ना काही वर्षांनी!”. वरुण हे जे म्हणाला ते अनेकदा अनेक मुला-मुलींनी वेगवेगळ्या गप्पांमध्ये मांडलं आहे. ‘कंटाळा येण्याच्या’ शक्यतेची भीती व्यक्त केली आहे.
या निमित्ताने मनात आलेला प्रश्न म्हणजे, आज लग्नाला उभी
असण्याच्या वयातली मिलेनियल जनरेशन म्हणजे माझी पिढी सतत नाविन्याचा ध्यास असणारी पिढी आहे का? ‘युज अँड थ्रो’ हे आज परवलीचे शब्द आहेत. “अमुक अमुक गोष्ट मी गेले चाळीस वर्ष वापरत्ये” असं सांगणारी आपली एखादी आजी असते. आपण असं काही सांगू शकू का कधी हा प्रश्न मनात येतोच येतो. एकुणात बदललेल्या जागतिक अर्थव्यवस्थेत आणि रोज होत जाणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या बदलांमुळे आपल्या रोजच्या वापरातल्या वस्तू तर वेगाने बदलत आहेत. नवनवीन तंत्रज्ञानामुळे वस्तूंच्या अपग्रेडेड व्हर्जन्स म्हणजेच सुधारित आवृत्त्या बाजारात येताना दिसतात, त्यांची किंमतही परवडेल अशी असते. आणि बघता बघता आपल्या रोजच्या वापरातल्या गोष्टी पटापट बदलत जातात. उदाहरणादाखल आयुष्यात आजवर मोबाईलचे किती हँडसेट्स आपण वापरले हे आठवलं तरी जाणवेल जास्तीत जास्त दर दोन-तीन वर्षांत आपण नवीन फोन घेतला आहे. हा आधीच्या आणि आत्ताच्या पिढीच्या आयुष्यात पडलेला फरक चांगला किंवा वाईट याची चर्चा आपण इथे करत नाही आहोत.  तो स्वतंत्र लेखाचा विषय होईल. मुद्दा हा आहे की, आपलं सगळं आयुष्य हळूहळू नाविन्याशी आणि नाविन्याच्या इच्छेशी जोडलं गेलं आहे. एखाद्या कंपनीची वर्षानुवर्षे तीच जाहिरात टीव्हीवर दिसत असेल तर उपयोग होत नाही. आता अक्षरश: दर महिन्या-दोन महिन्याला नवनवीन जाहिराती आणल्या जाताना दिसतात. दर काही वर्षांनी नवीन नोकरी शोधणारे आज असंख्य आहेत. ‘फेसबुक’शिवाय पान हलत नाही अशी आज तरुण पिढीची परिस्थिती असूनही, नाविन्याच्या शोधात लोक दुसर्‍या कुठल्या जागी जाऊ नयेत म्हणून फेसबुकला सुद्धा सातत्याने धडपड करावी लागते. फेसबुकवर सतत नवनवीन फीचर्स, सोयी-सुविधा आणल्या जातात. हे नाविन्य न राखल्यास एक दिवस फेसबुक संपेल. कोणतंही क्षेत्र घ्या. तिथे हे लागू पडतंच.
कदाचित सतत नाविन्याची मागणी करणाऱ्या या नव्या व्यवस्थेमुळे असेल, पण मिलेनियल जनरेशनचं आयुष्य आधीच्या पिढ्यांच्या तुलनेत अधिक अस्थिर आहे असं मला वाटतं. त्याची एक भीतीही या पिढीत आहे. असुरक्षितता निर्माण झाली आहे. तसं नसतं तर रोज नवनवीन खोट्या बातम्या सोशल मिडियामधून वेड्यासारख्या पसरल्या नसत्या. नाना पाटेकर नाही तर विश्वास नांगरे पाटील यांचे नाव वापरत काहीतरी थातूरमातूर मेसेजेस पुढे ढकलून देणं घडलं नसतं. या गोष्टी आपल्या मनातल्या असुरक्षिततेच्या भावनेवर पोसल्या जातात. नुसतीच नवी माध्यमं हाताशी आली म्हणून ते घडलेलं नाही. हे घडण्या मागची ऊर्जा आपल्या मनातल्या असुरक्षित, अस्थिर वाटण्याच्या भावनेमधून आली असणार. यातून अर्थातच नातेसंबंध, लग्न या विषयांत देखील एक प्रकारची अस्थिरता शिरकाव करते. आणि त्यातून यापासून दूर पळण्याची वृत्तीही बळावते. आपण आहोत तो कम्फर्ट झोन सोडून नवीन कोणत्या तरी असुरक्षित गोष्टीत कशासाठी पडायचं असा एक विचार अनेकांच्या मनात डोकावतो आणि मग त्यातून लग्न किंवा जवळच्या नातेसंबंधांची भीती वाटू लागते. इंग्रजीत ज्याला कमिटमेंट फोबिया म्हणतात तो हा प्रकार. खरी गंमत अजून पुढेच आहे. माझ्या मते, अस्थिरतेतून निर्माण होणार्‍या या भीतीची आपल्याला इतकी सवय झाली आहे की ही सवय आणि दुसर्‍या बाजूला असणारी नाविन्याची ओढ यामुळे कुठेतरी आपल्याला स्थैर्याचीही भीती वाटू लागली आहे! रणबीर कपूर पण आपल्या ये जवानी है दीवानी या सिनेमात काय म्हणतो बघा, “मैं उड़ना चाहता हूँ, दौड़ना चाहता हूँ, गिरना भी चाहता हूँ, बस रुकना नहीं चाहता |”. आपल्या पिढीने हेच जणू स्वीकारलंय. हेच त्या ‘न्युनेस’ नामक सिनेमात यांनी मांडायचा प्रयत्न केलाय. लग्न झालं की एकमेकांना अधिक ओळखण्याचा, एकमेकांबरोबर मजा करण्याचा असा सुरुवातीचा एक कालखंड संपला की नवीन काही फार उरतच नाही आणि एक रुटीन सुरू होतं. अगदी मजेचं सुद्धा ‘रिच्युअल’ तयार होतं. उदाहरणार्थ दर रविवारी एक सिनेमा बघणे, दर शनिवारी मित्रांसोबत जेवण करणे वगैरे वगैरे. एकदा गोष्टी अशा ठरून गेल्या की स्थैर्य येतं. नाविन्य संपतं किंवा कमी होतं. अरेंज्ड मॅरेज मध्ये तर जोडीदार शोधताना आवडी निवडी जुळतात का यालाही आवर्जून प्राधान्य दिलं जातं. म्हणजेच तिथेही नाविन्य उरत नाही. गंमत अशी की हे असं सगळ्यांच्याच बाबतीत घडतं. स्वाभाविकही असतं ते. पण असं सगळं चित्र डोळ्यासमोर उभं राहिल्यावर या चित्राचीच अनेकांना भीती वाटते. ‘बस रुकना नहीं चाहता’ म्हणता म्हणता उलट सगळं स्थिर झालं तर, याचीच भीती वाटू लागते. “आयुष्यभर एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं हे केवढं अवघड आहे!”, असं आज मिलेनियल जनरेशन मधली मुलं-मुली म्हणतात तेव्हा ते एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं म्हणजे ‘आता आयुष्यात काही नाविन्य उरणारच नाही’ अशा निष्कर्षाच्या दिशेला जातात. एकाच वेळी, लग्नाच्या आधी अस्थिरतेतून वाटणारी असुरक्षितता आणि लग्नानंतर येणार्‍या स्थैर्याचीही भीती अशी काहीशी ही कोंडी आहे.
खरं तर थेट या ‘आता काही नाविन्यच उरणार नाही’ अशा निष्कर्षाला जाण्याची गरज नसते. कोणत्याही नात्यांत नाविन्य निर्माण करता येऊ शकतं. अनेक जोडपी असा प्रयत्न करताना दिसतातही. एकत्र एखादी नवीन गोष्ट शिकणं इथपासून ते लग्नानंतरही एकट्यानेच फिरायला जाणे- ‘सोलो ट्रीप’ला जाणे इथपर्यंत अनेक गोष्टी अनेक जोडपी नात्यांतलं नाविन्य टिकवण्यासाठी करतात. शिवाय अजून एक महत्त्वाचा मुद्दा असा की माणूस बदलतो. आपल्याला येणार्‍या अनुभवांमुळे, वयामुळे आपल्यात अनेक बदल होतच असतात. नात्यांतल्या नाविन्याचाच हा भाग आहे. त्या बदलांचा किंवा नाविन्य येण्याचा वेग कदाचित कमी असल्याने, पटकन लक्षात येत नाही. पण असे छोटे-मोठे बदल माणसांत नसते झाले तर खरंच कंटाळवाणं होईल! पण एकमेकांसोबत राहताना हे होत जाणारे बदल अनुभवणं, त्याचीही मजा घेणं यामुळे नातं अधिक घट्ट आणि प्रगल्भ व्हायला मदत होते. त्यामुळे लग्नाआधीच, लग्नानंतर नाविन्य जाईल आणि आयुष्य एकदम स्थिर होऊन जाईल किंवा प्रवाही राहणार नाही याची भीती बाळगण्याची गरज नसते. आणि पुढचा मुद्दा असा की सतत नात्यांत नाविन्य असलंच पाहिजे आणि ते नसणारं आयुष्य कंटाळवाणंच असेल असं गृहीत धरून आपणच उगीच एका गोष्टीचं, “बाप रे केवढं भयानक असेल ते” असं म्हणत ‘भयानकीकरण’ करतो. नाविन्य आणत नातं फुलवणं आणि स्थैर्यामध्ये असणारी शांत सुरक्षितताही एकत्र अनुभवणं या दोन्ही गोष्टींचा मेळ साधत पुढे जाण्यात शहाणपण आहे. नाही तर आपण सतत कसल्या तरी शोधात नाखूष राहू. ‘नाविन्य’ या साधनालाच साध्य मानून पुढे गेलं तर गडबड होते. ‘नाविन्य हवं’ म्हणून काहीतरी करण्यापेक्षा जे करायचं आहे, हवं आहे त्यासाठी नवीन काहीतरी करू, ही विचारांची दिशा ठेवली तर डोक्यातला गोंधळ कमी होईल, हे नक्की.  
(दि. १४ जुलै २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध)

Friday, July 6, 2018

द पनामा पेपर्स

एका शांत रात्री १० वाजता जर्मनीतल्या बास्टीयन ओबेरमायर या पत्रकाराला एका अनामिक व्यक्तीकडून ऑनलाईन संपर्क साधला गेला. जॉन डो असं त्याने स्वतःचं टोपणनाव सांगितलं. कर चुकवणाऱ्या आणि काळा पैसा लपवणाऱ्या लोकांची माहिती दिली जाईल असं त्या व्यक्तीने सांगितलं. बास्टीयन ओबेरमायरने आपल्या सहकाऱ्याला- फ्रेडरिक ओबेरमायरला सोबत घेतले. आणि मग माहिती यायला सुरुवात झाली. किंबहुना माहितीचा प्रचंड धबधबाच कोसळू लागला. तब्बल २.६ टेराबाईट एवढा प्रचंड डेटा टप्प्याटप्प्याने पत्रकारांपर्यंत पोचला. माहिती फुटली होती- डेटा लीक झाला होता! जगात अनेक ठिकाणी उलथापालथ घडवून आणण्याची क्षमता असणारी माहिती...
The Panama Papers

पनामा देशात असणाऱ्या मोझाक-फॉन्सेका नावाच्या लॉ फर्म मधली ही सगळी माहिती होती. एकूण परदेशांत थाटल्या गेलेल्या २,१४,००० कंपन्यांचे (Offshore companies) व्यवहार, त्याबाबतचे ई-मेल्स, त्यांचे अनेक करार अशी सगळी मिळून एक कोटीपेक्षा जास्त कागदपत्रे यात होती. एवढी प्रचंड माहिती बघायची तर आपण अपुरे पडू हे जाणवून दोघा जर्मन पत्रकारांनी संपर्क साधला International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) या शोधपत्रकारांच्या बहुप्रतिष्ठित संस्थेला. त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे, जेरार्ड राईल या पत्रकाराच्या नेतृत्वाखाली कार्यरत असणाऱ्या ICIJ ने हा त्यांचा स्वतःचा प्रकल्प म्हणून हातात घ्यायचं ठरवलं आणि सुरु झाला एक थक्क करणारा प्रवास. जवळपास ८० देशांतली १०७ प्रसिद्धी माध्यमे आणि त्यातल्या ४०० पेक्षा जास्त शोधपत्रकारांनी वर्षभरापेक्षा जास्त काळ या कागदपत्रांचा अभ्यास केला. आपापल्या देशातले काळा पैसा लपवणारे, गैरव्यवहार करणारे अशा मंडळींची माहिती अक्षरशः खणून काढली. आणि हे सगळं जगभर, एकत्र एकाच वेळी उघड केलं गेलं ३ एप्रिल २०१६ या दिवशी. ICIJ ने या प्रकल्पाला नाव दिलं होतं- पनामा पेपर्स!

असंख्य देशांतले राजकीय नेते, राष्ट्राध्यक्ष, पंतप्रधान, त्यांचे नातेवाईक, मोठमोठे उद्योगपती, खेळाडू, फिल्मस्टार्स, माफिया, ड्रग लॉर्ड्स, अशा काही हजार मंडळींची नावं या कागदपत्रांमध्ये आहेत. अक्षरशः शेकडो कोटी डॉलर्सचे व्यवहार यात आहेत. जवळपास पाचशे वेगवेगळ्या बँकांनी १५ हजारपेक्षा जास्त बनावट कंपन्या (shell companies) तयार करण्यात कसा हातभार लावला हेही या पनामा पेपर्समध्ये उघड झालं. तब्बल बारा देशांचे आजी किंवा माजी प्रमुख या कागदपत्रांत आहेत. ६० पेक्षा जास्त अशा व्यक्ती आहेत ज्या, राष्ट्रप्रमुखांचे नातेवाईक, मित्र वगैरे आहेत. पनामा पेपर्स उघड झाल्यापासून पाकिस्तानच्या नवाझ शरीफ याच्यासह इतर देशांच्या कित्येक पंतप्रधान, मंत्री, प्रमुख राजकीय नेते यांना आपापली पदं सोडावी लागली आहेत. जागतिक फुटबॉल संघटनेचा प्रचंड भ्रष्टाचार उघड झाला आहे. असंख्य देशांमध्ये चौकश्या बसल्या, आर्थिक गुन्ह्यांचा शोध घेणं सुरु झालं. ज्यांच्याकडे ही सगळी फुटलेली माहिती येत गेली त्या दोघा ओबेरमायर पत्रकारांनी ही थरारक कहाणी पुस्तक रूपाने लिहिली आहे.

इतकी प्रचंड माहिती फुटण्याचं हे जगातलं आजवरचं एकमेव उदाहरण. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पत्रकारांचं इतक्या मोठ्या प्रमाणात परस्पर सहकार्य तयार होत जगभरातला गैरकारभार उघड करण्याचंही हे एकमेव उदाहरण. आणि म्हणूनच ही सगळी घडामोड खुद्द दोघा ओबेरमायर यांच्या शब्दात वाचायला मिळणं हा एक भन्नाट अनुभव आहे. सुरुवातीलाच आडनावं सारखी असली तरी आम्ही दोघे भाऊ नाही असं ते पुस्तकात सांगतात. पुस्तक लिहिताना ते वर्तमानकाळातलं कथन असल्यासारखं लिहिलंय. या शैलीने मजा येते. जणू हे दोघे तुम्हाला पुन्हा त्या सगळ्या प्रक्रियेत नेतात. सामान्यतः आर्थिक घोटाळे क्लिष्ट स्वरूपाचे असतात. बनावट कंपन्यांच्या मार्फत पैसा परदेशात साठवणे या स्वरूपाचा घोटाळा असतो तेव्हा तर हे सगळं समजून घेणं अधिकच कठीण. मुळात कुठल्यातरी गैरमार्गाने कमावलेला पैसा लपवणे यासाठीच बनावट कंपन्यांचा उपयोग केला जात असल्याने मुद्दाम कष्ट आणि काळजी घेत लपवलेली गोष्ट खणून काढणं हे काम सोपं नाही. पैसा लपवण्यासाठी आणि बनावट कंपन्या उभारण्यासाठी मदत करणारी मोझाक-फॉन्सेका ही लॉ फर्म पनामा देशात असल्याने अनेक कागदपत्र स्पॅनिश भाषेत होती. बरं अगदी थोडी कागदपत्र असती तर तितकंसं क्लिष्ट झालं नसतं. पण जेव्हा तुमच्यासमोर एक कोटी कागदपत्र असतात तेव्हा मती गुंग न झाली तरच नवल.

पण ICIJ ने एकदा प्रकल्प हातात घेतल्यावर काही गोष्टी थोड्याफार सोप्या होऊ लागल्या हे लेखक आपल्याला सांगतात. मरीना वॉकर यांना या प्रकल्पाच्या प्रमुख समन्वयक म्हणून ICIJ ने नेमलं. मिळणारी ही सगळी माहिती कशी शोधावी हे सांगायला एक डेटा एक्स्पर्ट नेमला गेला- दक्षिण अमेरिकी मार्ल काबरा. त्याबरोबरच हेही आव्हान होतं की एकाच वेळी जगभरातले पत्रकार एवढा प्रचंड डेटा बघतील कसा? म्हणजे मग सगळ्यांसाठी एक सुरक्षित ऑनलाईन सिस्टीम बनवावी लागणार आणि त्यातच माहिती आणि प्रत्येकाने शोधलेल्या गोष्टीही टाकल्या जातील असं ठरलं. तशी सिस्टीम उभारली गेली. इतक्या सगळ्या कागदपत्रांना वाचायला गेलं की नेहमीचे वापरातले कॉम्प्युटर्स बंद पडत होते. तेव्हा मग ओबेरमायर आणि त्यांच्या टीमसाठी त्यांच्या वर्तमानपत्राच्या संपादक मंडळाने नवीन सुपर कंप्युटर घेण्याची परवानगी दिली. पुढे तर तोही कमी पडू लागल्यावर तब्बल १७,५०० डॉलर्स किंमतीचा अजूनच ताकदवान सुपर कंप्युटर घ्यावा लागला. एकूणच एवढी प्रचंड माहिती शोधायची तर अधिक चांगल्या सिस्टीमची- सॉफ्टवेअरची गरज होती. न्युइक्स नावाची ऑस्ट्रेलियन कंपनी अशा प्रकारची प्रणाली बनवते. पण न्युइक्स इन्व्हेस्टिगेटर प्रचंड महाग गोष्ट आहे. सहसा देशांची पोलीस खाती, गुप्तहेर यंत्रणा, शेअरबाजारावर देखरेख ठेवणाऱ्या यंत्रणा या न्युइक्स वपरतात. पण इथे ICIJ चा संचालक- जेरार्ड राईल कामी आला. तो स्वतः ऑस्ट्रेलियन असल्याने न्युइक्सशी संपर्क साधून त्यांना या प्रकल्पासाठी मदत करण्याची विंनती केली. ICIJ च्या या टीमला न्युइक्स इन्व्हेस्टिगेटर मोफत वापरायला मिळाला! चांगल्या कामासाठी कशा पद्धतीने लोक आपापला खारीचा वाटा उचलतात याचं एक उदाहरण.

आपल्या तशी ओळखीतली नावं मोझाक-फॉन्सेकाच्या फुटलेल्या माहितीत दिसू लागल्यावर आपला पुस्तकातला उत्साह वाढत जातो. रशियाचा सर्वेसर्वा व्लादिमिर पुतीन, चीनचे झी जिनपिंग, सिरीयाचा असाद, लिबियाचा गदाफी, पाकिस्तानचा नवाझ शरीफ असे राजकारणी, त्यांचे नातेवाईक किंवा इतर सहकारी, त्यांच्याशी संबंधित उद्योगपती या नावांबरोबर प्रसिद्ध फुटबॉलपटू लिओनेल मेस्सी, युनायटेड नेशन्सचे माजी जनरल सेक्रेटरी कोफी अन्नान यांचा मुलगा कोजो अन्नान अशी नावं आपल्याला धक्का देऊन जातात.

ओबेरमायर ज्या ज्या घोटाळ्यांच्या शोधात स्वतः गुंतले होते त्याचीच मुख्यत्वे यात थोडी सविस्तर माहिती आहे. बाकीच्यांचे नुसते उल्लेख आहेत. भारतातील इंडियन एक्स्प्रेस ग्रुप या संशोधनात सहभागी होता. पुस्तकात याचा उल्लेख आहे. परंतु तपशील नाहीत. आणि ते स्वाभाविकच म्हणावं लागेल, कारण प्रत्येक घोटाळा तपशीलांत लिहायचं तर पुस्तकाच्या साडेतीनशे पानांत ते कधीच मावलं नसतं. इंडियन एक्स्प्रेसने पनामा पेपर्सचा अभ्यास करून त्यात पाचशेपेक्षा जास्त भारतीय असल्याचं उघड केलंय. अमिताभ बच्चन, ऐश्वर्या राय, डीएलएफ कंपनीचे केपी सिंग आणि त्यांचे काही नातेवाईक, इंडिया बुल्सचे समीर गेहलोत आणि या बरोबरच आपल्या पंतप्रधानांच्या जवळचे मानले जाणारे गौतम अदानी यांचे बंधू विनोद अदानी; यांची नावं या यादीत आहेत. २०१३ मध्येच मृत पावलेला, कुख्यात डॉन दाउद इब्राहीमचा साथीदार, इक्बाल मिरची याचंही नाव या यादीत झळकलंय.

ज्याला काहीतरी लपवायचे आहे, तोच परदेशात बनावट कंपन्या स्थापन करतो असं हे लेखक ठासून सांगतात. केवळ कर चुकवून बाहेर नेलेला पैसा एवढं आणि इतकं साधं हे नाही हे सांगण्यासाठी दोघा ओबेरमायरने अनेक उदाहरणं दिली आहेत. सिरीयामध्ये चालू असणाऱ्या यादवी युद्धाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या व्यक्तींचा पैसा फिरवला गेला आहे. तिथे हजारो निष्पाप मंडळींचं शिरकाण चालू आहे आणि एक प्रकारे बनावट कंपन्यांच्या माध्यमातून या सगळ्याला मदतच केली जात आहे. लोकशाही देशांत काळा पैसा निवडणुकीत ओतून पुन्हा आपली सत्ता स्थिर करण्यासाठी वापरला जातो हेही हे लेखक सूचित करतात. आफ्रिकन देशांची त्यांच्याच हुकुमशहा आणि नेत्यांनी कशी आणि केवढ्या प्रचंड प्रमाणात लूटमार केली आहे, बघता बघता आईसलँडसारख्या एका श्रीमंत देशाचं दिवाळं कसं वाजतं या सगळ्याचं तपशिलांसह वर्णन या पुस्तकात आहे. ड्रग माफियांचा पैसा जेव्हा बनावट कंपन्यांच्या मार्फत परदेशात नेला जातो, तेव्हा ती फक्त कर चुकवेगिरी नसते, किंवा तो नुसताच आर्थिक घोटाळा नसतो, हे या लेखकांचं म्हणणं पटल्याशिवाय राहात नाही. आर्थिक घोटाळे तसे समजायला कठीण वाटू शकतात. ते असतातही तसे गुंतागुंतीचे. म्हणूनच काही तांत्रिक शब्द आणि त्याचे नेमके अर्थ असे पुस्तकाच्या शेवटी एका यादीत दिले आहेत. त्या यादीची मदत होते. पुस्तकाची भाषा सोपी, सुटसुटीत आणि प्रवाही आहे. एकूण पैशाचे आकडे, समोर येत जाणारी नावं, कशा पद्धतीने बनावट कंपन्यांच्या सहाय्याने परदेशी पैसा नेला जातो, या सगळ्याचा पुस्तक वाचून अंदाज येईल.

शोधपत्रकारांवर येणाऱ्या दबावाचा उल्लेख पुस्तकात वारंवार येतो. दोघे लेखक हे जर्मनीचे रहिवासी असल्याने स्वतःला सुदैवी मानतात. परंतु इतर देशांमध्ये भयानक स्थिती असल्याचंही निदर्शनाला आणून देतात. पनामा पेपर्स प्रसिद्ध करून काही शोधपत्रकार अक्षरशः जीवाची बाजी लावत आहेत. या टीममधल्या रशियामधल्या दोघा पत्रकारांचे फोटो देशद्रोही आणि अमेरिकेचे एजंट असं म्हणत टीव्हीवर दाखवले गेले. पनामा पेपर्सबाबतचे एक कार्टून प्रसारित करणाऱ्या चीनी वकिलाला अटक झाली. हॉंगकॉंगमधल्या एका वर्तमानपत्राच्या मुख्य संपादकाला काढून टाकण्यात आलं, व्हेनेझुएला मधल्या पत्रकाराला नोकरीवरून कमी केलं गेलं, ट्युनिशियामधल्या पनामा पेपर्सची बातमी देणाऱ्या ऑनलाईन मासिकाची वेबसाईट हॅक केली गेली. खुद्द पनामामध्ये ३ एप्रिलचं वर्तमानपत्र हिंसाचार होईल या भीतीने वेगळ्या गुप्त ठिकाणी छापावं लागलं. पण जगभर या पनामा पेपर्सने उलथापालथ घडवली. आणि अजूनही घडतेच आहे. त्या कागदपत्रांच्या आधारे, नवीन चौकश्यांच्या आधारे रोज नवनवीन गोष्टी सातत्याने समोर येत आहेत. आणि हे सगळं घडलं फक्त एका- मोझाक फॉन्सेका या केवळ एका लॉ फर्मच्या कागदपत्रांच्या आधारे. अशा बनावट कंपन्या स्थापन करून देणाऱ्या इतर असंख्य संस्था जगभर सर्वत्र आहेत. म्हणजे काळा पैसा देशाबाहेर नेण्याची यंत्रणा केवढी प्रचंड मोठी आणि व्यापक असेल याचा अंदाज सुद्धा करवत नाही.

ज्या अनामिक व्यक्तीने ही सगळी माहिती फोडली, त्या जॉन डोने सगळी माहिती देऊन झाल्यावर सगळ्यात शेवटी जगासाठी एक संदेश देखील पाठवला. जगात वाढत जाणारी आर्थिक विषमता यामुळे अस्वस्थ होत त्याने हे कृत्य केल्याचं म्हणलंय. त्या आधीच्या प्रकरणांत लेखक काही महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित करतात. आधुनिक लोकशाही समाजातसुद्धा पैशाच्या जोरावर देशांचे कायदे-नियम धाब्यावर बसवणाऱ्या एक टक्के लोकांमुळे कायद्याचं इमाने इतबारे पालन करणाऱ्या ९९ टक्के सामान्य जनतेवर अन्याय होत असतो हे या पनामा पेपर्समधल्या माहितीमुळे उघड्या नागड्या रुपात समोर येतं. हे पुस्तक एकदा हातात घेतलं की ठेववतच नाही. अर्थकारण-समाजकारण-राजकारण यात रस असणाऱ्याने अगदी आवर्जून वाचावं आणि समजून घ्यावं असं हे पुस्तक- द पनामा पेपर्स.

पुस्तकाचं नाव - द पनामा पेपर्स- ब्रेकिंग द स्टोरी ऑफ हाऊ द रिच अँड पावरफुल हाईड देअर मनी.

लेखक- बास्टीयन ओबेरमायर आणि फ्रेडरिक ओबेरमायर

प्रकाशक – वन वर्ल्ड पब्लिशर

किंमत – रु. ४९९/-


(दि. ६ जुलै २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या लोकप्रभा या साप्ताहिकात प्रसिद्ध.)

Saturday, June 30, 2018

एकमेकांसाठी आणि एकमेकांसोबत


मा‍झ्या मित्रमंडळींत गप्पांमध्ये नुकताच एक विषय चर्चेला आला. नवरा-बायको/ गर्लफ्रेंड-बॉयफ्रेंड हे एकमेकांसोबत जगण्याला प्राधान्य देतात की एकमेकांसाठी? मला आमच्या लग्नाला उभ्या मुला मुलींच्या घेतल्या जाणाऱ्या गट चर्चा आठवल्या. त्यात कधीकधी आम्ही एक अर्धवट वाक्य देतो. “मला लग्न करायचंय, कारण की.....” हे ते वाक्य सहभागी मुला-मुलींनी पूर्ण करायचं असतं. आणि मग याच्या उत्तरांमध्ये अनेक वेगवेगळी उत्तरं येतात. “साथ देणारं कोणी तरी हवं”, “आयुष्यभराची मैत्री मिळावी म्हणून”,शेअरिंगसाठी, हक्काचा माणूस हवा म्हणून” वगैरे वगैरे. “माझ्यासाठी जगणारी व्यक्ती असावी म्हणून” किंवा “मला कोणासाठी तरी जगायचंय म्हणून” असं उत्तर काय आजवर कोणीही दिलं नाही. मग मला प्रश्न पडला, अरेंज्ड मॅरेज असो नाही तर लव्ह मॅरेज , अमुक अमुक व्यक्ती माझ्यासाठी काय करेल आणि मी त्या व्यक्तीसाठी काय करू शकेन या प्राथमिक आधारावर जोडीदार निवडला जातो का?

या सगळ्या प्रश्नांच्या उत्तराकडे जाताना आपली कुटुंब व्यवस्था बदलली आहे काय? आणि असल्यास कशी आणि का बदलली आहे या प्रश्नाकडे जाऊया. मार्च मध्येमैफल पुरवणीत लिहिलेल्या लिव्ह इन विषयीच्या लेखात आपण लग्न व्यवस्था निर्माण कशी झाली याबद्दल चर्चा केली होती. लग्न व्यवस्था आणि त्यातून निर्माण होणारी कुटुंब व्यवस्था या तयार झाल्या त्या काळाच्या गरजांमुळे. टोळ्यांनी राहणारा माणूस शेती करत स्थिरावल्या वर; वारसा हक्क, शेती उद्योगासाठी हक्काचं मनुष्यबळ, सुरक्षितता या आवश्यकता निर्माण झाल्या होत्या. लग्न व्यवस्थेने वारसा हक्काचा प्रश्न निकाली लागत होता. कुटुंब नावाची चीज तयार होऊन, कुटुंबातल्या व्यक्तींनी एकमेकांसाठी काही गोष्टी करण्याच्या प्रथा पडत गेल्या असणार ज्याचं प्रतिबिंब आजही जगभरच्या संस्कृतींमध्ये अनेक सणवार यामधून दिसतं. कुटुंब व्यवस्था तयार होत गेली आणि ती अधिकाधिक घट्ट होत गेली ती या परस्परावलंबित्वामुळे. गेल्या तीस एक वर्षात या सगळ्या गोष्टीला चांगलाच धक्का पोचला तोच मुळी हे परस्परावलंबित्व जवळ जवळ संपल्यामुळे!

माणसाला माणसाची गरज वेगवेगळ्या गोष्टींसाठी आजही आहे. पण एकोणिस आणि विसाव्या शतकातल्या यंत्र युगाची आणि त्या पाठोपाठ आलेल्या बाजारपेठ युगाची देणगी अशी की, व्यावहारिक दैनंदिन गोष्टींसाठी असणारी इतर माणसांची गरज तुलनेने कमी झाली आहे. अवलंबून असणं कमी झालं आहे. आणि दुसरं म्हणजे पूर्वी जन्मामुळे तयार झालेल्या नातेवाईक मंडळींवरच अवलंबून राहण्याची गरज आता शहरीकरण, जागतिकीकरण आणि संपर्क क्रांतीच्या पार्श्वभूमीवर उरलेली नाही. याचा अर्थ असा की पारंपारिक कुटुंब व्यवस्था आता गरजेचा पाया नसल्याने जवळ जवळ मोडीत निघाली आहे. आणि हे आपल्याला विभक्त कुटुंब पद्धतीत दिसतंच की. आता सामान्यत:, एकत्र कुटुंबामध्येही नवरा-बायको, त्यांची मुले यांच्यासह केवळ मुलाचे आई-वडील धरले जातात. अशी उदाहरणे फारच कमी आहेत जिथे सगळी भावंडे, त्यांची मुले, नातवंडे असे आगळेच एकत्र एका मोठ्या घरात राहतात. हे घडत गेलं कारण व्यावहारिक पातळीवर एकमेकांसोबत असण्याची गरज कमी होत गेली. व्यक्ती स्वतंत्र होत गेल्या, स्वावलंबी होत गेल्या. आजच्या माझ्या पिढीच्या आधीच्या पिढीनेच हे बदल अनुभवले आहेत. पण नवरा-बायको नात्यांत असणारं परस्परावलंबित्व काही गेलं नव्हतं. पण आत्ताची आमच्या पिढीतल्या व्यक्ती, स्त्री-पुरुष दोन्हीही, या अधिकच स्वतंत्र आणि स्वावलंबी होत गेल्या. आणि म्हणूनच माझ्या मते आमच्या पिढीला लग्न व्यवस्थेची पारंपारिक दृष्ट्‍या वाटणारी गरज आता फारशी उरलेली नाही. 

पारंपारिक लग्न व्यवस्थेत नवरा-बायको यांच्यात परस्परावलंबित्व अपेक्षित असतं. त्यासाठी दोन्ही व्यक्तींसाठी समाजाने/ व्यवस्थेने/ परंपरेने काही एक भूमिका आखून दिलेल्या आहेत. आणि यात एक व्यक्ती आपली भूमिका वठवण्यात कमी पडली तर संसाराचा, सहजीवनाचा गाडा रूतून बसण्याची शक्यता खूपच अधिक असे. या परिस्थितीत गेल्या तीस वर्षात बदल झाला आहे. आणि तो अजून होणार आहेच. लग्नाच्या नात्यांत परंपरेने ठरवून दिलेल्या भूमिकाच वठवण्याची तयारी आता निदान शहरी मध्यमवर्गातल्या मिलेनियल जनरेशन मध्ये नाही. (साधारण ऐंशीचे दशक आणि नव्वद च्या दशकातली सुरुवातीची काही वर्षे या काळात जन्माला आलेल्या मंडळींना इंग्रजीत मिलेनियल जनरेशन असा शब्द आहे.) यातूनच घडतं असं की एका बाजूला पालक आणि एकूण समाज यांचा लग्न करण्यासाठी प्रत्यक्ष/ अप्रत्यक्ष दबाव येत असला तरी लग्न पुढे पुढे ढकललं जातं. शहरी मध्यमवर्गीय मिलेनियल जनरेशन स्वतंत्र स्वावलंबी आयुष्य जगताना अत्यंत खुशीत आणि आनंदात आहे- कम्फर्टेबल आहे. अशावेळी पारंपारिक लग्न व्यवस्थेपासून आणि त्यासह येणार्‍या आखून दिलेल्या भूमिकांपासून ही मंडळी दूर पळणं साहजिक आहे.

बापरे! फारच गंभीर वक्तव्य झालं का हे? म्हणजे आता पुढची पिढी लग्न करणारच नाही की काय, अशी शंका मनात तरळून गेली? शंका रास्त आहे. पण, लग्न व्यवस्थेची गरज संपली असं मला तरी वाटत नाही. याची दोन महत्त्वपूर्ण कारणं आहेत. एक म्हणजे नवीन पिढीला जन्म देणे आणि दुसरं म्हणजे शेअरिंगची, एकत्र अनुभव घेण्याची माणसाची मानसिक-भावनिक इच्छा आणि गरज अजून संपलेली नाही. यातला पहिला मुद्दा अगदी सोपा आहे. नवीन पिढीला वाढवण्यासाठी लग्न आणि लग्नासह येणारं कुटुंब, याच्या इतकी सुरक्षित पर्यायी व्यवस्था आज तरी उपलब्ध नाही. पण दुसर्‍या मुद्द्याकडे लक्ष देणं गरजेचं आहे. मला वाटतं लग्नाच्या बाबतीत, सहजीवनाच्या बाबतीत, असणार्‍या पारंपारिक भूमिका या एकमेकांसाठी काहीतरी करण्याच्या पारंपारिक गरजेतून आलेल्या आहेत. ज्याची आता गरज उरली नसली तरी एकमेकांसोबत काही गोष्टी करायची इच्छा आहे आणि त्यावर अधिक भर देत लग्नाची पारंपारिक व्याख्या थोडीफार बदलली तर सहजीवन तर सोपं होईलच पण लग्न ठरवण्याची प्रक्रिया देखील सोपी होईल. मला लग्न करायचंय कारण की, मला जोडीदार हवाय’, सोबती हवाय’, पार्टनर हवाय या उत्तरांमध्ये ज्या व्यक्ती सोबत नवनवीन अनुभव घेणे, मनातले बोलता येणे, हे शक्य होईल आणि आवडेल अशी व्यक्ती हवी आहे हे प्रतिध्वनित होतं. पण गंमतीचा एक भाग हा की अरेंज्ड मॅरेजच्या प्रक्रियेत पुढाकार हा पालक वर्गाकडून घेतला जातो. आणि साहजिकच त्यांच्याकडून आपल्या मुला/मुलीसाठी जोडीदार शोधताना एकमेकांसाठी हा मुद्दा प्राधान्याने पुढे येतो. इथे दोन पिढ्यांमध्ये वाद होतात. नव्या पिढीच्या मानसिकतेमधे आणि गरजांमध्ये झालेला फरक समजून घेतला गेला तर हे वाद टाळता येणे शक्य आहे.

अर्थातच, नातं खुलवण्यासाठी, सुदृढ ठेवण्यासाठी, फुलवण्यासाठी दोघांनी एकमेकांसाठी काही गोष्टी करणे आवश्यकच आहे. पण तो रोमँटिक भाग झाला, व्यक्ती व्यक्तीनुसार खूपच बदलणारा! मात्र मला वाटतं, मूलभूत गरजांच्या बाबतीत अत्यंत स्वयंपूर्ण असणार्‍या आमच्या पिढीच्या सहजीवनाच्या बाबतीतल्या प्राथमिक अपेक्षांचा तराजू हलकेच एकमेकांसाठी कडून एकमेकांसोबतकडे झुकलाय, हे नक्की.

(दि. ३० जून २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध)