Saturday, December 8, 2018

आर या पार


‘नातं टिकवण्यासाठी नात्यात पारदर्शकता हवी’ हे किंवा असली वाक्य वापरून वापरून किती गुळमुळीत झाली आहेत, नाही का? पण तरीही, माणसामाणसांच्या नात्यात लपवाछपवी, अर्धसत्य, अपारदर्शकता हे प्रकार काही हद्दपार झालेले नाहीत. खोटं पकडायचा एक मार्ग शोधला की माणूस खोटं बोलण्याचे नवीन दहा मार्ग शोधतो. माणूस दुसऱ्याशी खोटं का बरं बोलतो?

गेल्या वर्षीच्या जूनमध्ये नॅशनल जिओग्राफिक मासिकाने कव्हर स्टोरी केली होती- ‘आपण खोटे का बोलतो?’. यात लेखक युधीजीत भट्टाचार्य म्हणतो की, ‘प्रामाणिकपणा हे चांगलं धोरण असलं तरी खोटं बोलणं हे अगदी मानवी आहे, नैसर्गिक आहे.’ रंग बदलणारे सरडे किंवा अंग फुगवून शत्रूला घाबरवू बघणारे मासे/प्राणी यांच्यासारखंच मानवामध्येही जगण्यासाठी, स्वतःच्या बचावासाठी फसवेगिरी (डिसेप्शन) करण्याची उपजतच वृत्ती असते. हार्वर्ड विद्यापीठाच्या नितीशास्त्राच्या तज्ज्ञ सिसेला बॉक म्हणतात, शारीरिक दृष्ट्या फसवेगिरी करणं किंवा बळाचा वापर करणं यापेक्षा भाषेच्या शोधानंतर खोटं बोलणं हा सोपा आणि सोयीस्कर पर्याय उपलब्ध झाला! आपल्यातला खोटेपणा हा असा आदिम वृत्तीचा परिपाक आहे. पण मानवात आणि इतर प्राण्यांमध्ये फरक हाच आहे की, आपण आपल्या काही आदिम वृत्तींना काबूत ठेवत, मोठ्या संख्येने, सौहार्दाने एकत्र राहण्यासाठी काही विशिष्ट गोष्टी ठरवल्या आणि त्यांचं पालन करायचं असंही ठरवून घेतलं. प्रसिद्ध लेखक युवाल नोआह हरारी या ठरवून घेण्याला ‘काल्पनिक वास्तव’ म्हणतो. म्हणजे प्रत्यक्षात नसणाऱ्या पण, अनेक व्यक्तींच्या एकत्रित कल्पनेत असणाऱ्या गोष्टी. धर्म, पैसा, देश या गोष्टी ‘काल्पनिक वास्तव या सदरात मोडतात. या काल्पनिक वास्तवातल्या गोष्टी नीट प्रत्यक्षात येण्यासाठी ‘परस्पर विश्वास’ हा महत्त्वाचा मुद्दा बनतो. एक उदाहरण बघूया. भारतीय रुपया हे चलन आपण वापरतो. एखादी वस्तू किंवा सेवा खरेदी करायची तर खरेदी करणारी व्यक्ती आणि विक्री करणारी व्यक्ती या दोघांचाही भारतीय रुपया या चलनावर विश्वास असतो. त्यामुळे व्यवहार सुरळीत होऊ शकतो. अशा विश्वासावरच व्यापक व्यवस्था उभ्या राहिल्या. पण खोटेपणा, फसवेगिरी यामुळे विश्वासाला तडा जाऊन व्यवस्थाच ढासळण्याचा धोका असतो. कोणत्याही दोन व्यक्तींच्या नात्याला देखील हेच लागू होतं.

आपण अगदी सुरुवातीच्या, २० जानेवारीच्या, लेखात बघितलं होतं, नातं म्हणजे सामायिक अनुभव- शेअर्ड एक्स्पीरियन्स. दोन व्यक्ती जेव्हा कोणताही अनुभव एकत्र निर्माण करतात तेव्हा त्यांच्यात चांगलं/वाईट नातं निर्माण होतं. पण जेव्हा दोन व्यक्ती स्वतंत्रपणे वेगळे अनुभव घेत असतात तेव्हा, त्यांना त्यांच्यात सामायिक अनुभव निर्माण करण्याची संधी संवादामुळे मिळते. एकमेकांना एकमेकांचे अनुभव सांगितले की, या संवादामुळे सामायिक अनुभव तयार होऊन नातं निर्माण होतं. त्यामुळे अर्थातच, अधिकाधिक संवाद असणाऱ्या व्यक्ती एकमेकांच्या जवळ येतात, किंवा एकमेकांच्या जवळ आलेल्या व्यक्तींना नातं मजबूत ठेवण्यासाठी, अधिक फुलवण्यासाठी संवादाची गरज भासते. ‘संवाद’ हे नात्याचं चलन बनू लागलं की ते चलन अधिकाधिक ‘खरं’ असलं पाहिजे हा आग्रह अवाजवी ठरत नाही. चलनावरचा विश्वास डळमळीत झाला तर नात्याचा पायाही डळमळीत होईल हे उघड आहे. याचमुळे ‘नात्यात पारदर्शकता हवी’ असं आग्रहाने मांडलं जातं.

अपारदर्शकता अविश्वासाला खतपाणी कशी घालते ते बघूया. जेव्हा अपारदर्शकता असते आणि हे समोरच्यालाही जाणवतं, तेव्हा समोरच्या व्यक्तीचा मेंदू आपल्या क्षमतेनुसार त्या न दिसणाऱ्या, अपारदर्शक जागा भरू लागतो. गेल्या वेळच्या लेखात आपण  माहित नसणाऱ्या किंवा न दिसणाऱ्या जागा भरून काढण्याच्या मेंदूच्या करामतीविषयी थोडी चर्चा केली होती. एक उदाहरण देतो. एका मुलाच्या, त्याला आपण रोहन म्हणूया, विवाहसंस्थेत भरलेल्या फॉर्ममध्ये ‘ड्रिंकिंग’ या सवयीपुढे ‘कधीच नाही’ असं लिहिलं होतं. त्याचा तो फॉर्म बघणाऱ्या एका मुलीने, तिला आपण सानिका म्हणूया, रोहनचं फेसबुकवरचं प्रोफाईल बघितलं. तिला असं दिसलं की, फेसबुकवरच्या काही फोटोंमध्ये रोहनच्या हातात ग्लास दिसतोय. त्यातलं पेय दारूसारखं दिसतंय. आता या परिस्थितीत सानिकाच्या डोक्यात अनेक शक्यता येत जातात. रोहनने मुद्दाम खोटं लिहिलं असेल का? की त्याच्या पालकांनी खोटं लिहिलं असेल? की त्याने आणि त्याच्या पालकांनी एकत्र ठरवून हे खोटं विवाहसंस्थेच्या प्रोफाईलवर लिहिलं असेल? की त्याच्या पालकांना तो दारू पितो याचा पत्ताच नसेल? की त्याच्या हातातल्या ग्लासात व्हिस्की नसून अॅपल ज्यूस असेल? पुरेशी पारदर्शकता नसल्याने सानिकाच्या मेंदूने गाळलेल्या जागा भरताना असंख्य वेगवेगळ्या शक्यतांचा शोध घेतला. या डोक्यात येणाऱ्या शक्यतांना प्रतिसाद कसा द्यायचा हे माणसा-माणसाप्रमाणे बदलेल. पण मुद्दा हा की, डोक्यातल्या ‘शक्यतांच्या’ आधारे माणूस स्वतःचा प्रतिसाद ठरवू लागतो आणि प्रत्यक्ष काय आहे किंवा नाही, याची शहानिशा न झाल्याने कल्पनेतल्या शक्यतांनाच वास्तव मानून वागू लागतो. त्या व्यक्तीसाठी तेच काल्पनिक वास्तव बनतं. पण इथे कदाचित रोहन आणि सानिका या दोघांचं वास्तव वेगळं असल्याने अविश्वास आणि बेबनाव निर्माण होतो. अशावेळी नातं निर्माण होणं आणि पुढे टिकणंही कठीणच.

यावर उपाय काय? अर्थातच, नात्यांत जितकी जास्त पारदर्शकता ठेवता येईल तितकी ठेवावी, हे तर आहेच. पण तत्पूर्वी, पारदर्शकता ठेवण्यासाठी योग्य असं वातावरणही दोन्ही बाजूंनी निर्माण करावं लागेल. यासाठी मला एक त्रिसूत्री डोक्यात येते आहे- खोटं बोलण्याच्या अनेक कारणांमध्ये, समोरची व्यक्ती मला नीट समजून घेणार नाही या कारणाचा मोठा पगडा असतो. आधीचे अनुभव, ऐकीव गोष्टी यावर आधारित हा ‘समजून घेणार नाही’ हा निष्कर्ष काढलेला असतो. मला वाटतं, समोरच्याचा एम्पथी म्हणजे समानुभूतीने विचार करणं, त्या व्यक्तीच्या जागी जाऊन विचार करणं, लगेच निष्कर्ष काढून लेबलं चिकटवून मोकळं न होणं ही पहिली पायरी असू शकते. दुसरा मुद्दा म्हणजे मतभिन्नतेचा स्वीकार. ‘‘अ’ आणि ‘ब यांच्यात मतभिन्नता असू शकते’ या शक्यतेचा त्या दोन्ही व्यक्तींनी केलेला स्वीकार. मतभिन्नता असली म्हणजे थेट संघर्षाचा पवित्रा घेण्याची गरज नसते. दोन व्यक्ती मतभिन्नतेतूनही मार्ग काढू शकतात. किंबहुना दैनंदिन आयुष्यात आपण अनेकदा हे करतही असतो. ‘व्यक्ती तितक्या प्रकृती’ या न्यायाने अनेक मतं आणि विचार अस्तित्वात असूनही सौहार्दाने राहण्याची कला मानवप्राणी गेल्या हजारो वर्षात शिकला आहे. सामाजिक पातळीवर जे जमलं, ते व्यक्तिगत पातळीवरही अधिक प्रभावीपणे अंमलात आणणं शक्य आहे. तिसरा आणि महत्वाचा मुद्दा म्हणजे, समोरच्या व्यक्तीचा आहे तसा स्वीकार. हा स्वीकार नसेल तर पारदर्शकता न ठेवणं, आणि स्वीकारली जाईल अशी प्रतिमा उभी करत राहणं हेच आकर्षक वाटेल. यातून नात्यांत दांभिकता तेवढी निर्माण होईल. असं नातं टिकेल का? आणि टिकलं तरी फुलेल, बहरेल का?!

पारदर्शक नात्याची निर्मिती ही अशी दोन्ही बाजूंनी करावी लागते.  रानटी अवस्थेत जगताना फसवेगिरी (इंग्रजीत ज्याला ‘डिसेप्शन’ म्हणतात) हा इतर प्राण्यांप्रमाणेच मानवप्राण्याच्याही अस्तित्वासाठी महत्त्वाचा भाग असेलही, पण एकविसाव्या शतकात मात्र नेमकी उलटी परिस्थिती आहे. मानवी नातेसंबंधांच्या बाबतीत अधिकाधिक गुंतागुंतीच्या, डीसेप्टिव्ह म्हणजे फसव्या आणि क्लिष्ट रचनांनी बनलेल्या समाजात आपण राहत असताना, पारदर्शकता आणि माणसांतला परस्पर विश्वास ही आपल्या अस्तित्वासाठीच गरजेची गोष्ट आहे. अगदी ‘आर या पार’चीच लढाई आहे ही. पण समानुभूती (एम्पथी), मतभिन्नतेचा स्वीकार आणि प्रत्येकाचा स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून आदर; या त्रिसूत्रीच्या सहाय्याने अधिक पारदर्शक, सौहार्दाचं आणि प्रगल्भ असं आयुष्य आपण जगू शकू असा माझा विश्वास आहे.

(दि. ८ डिसेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या ‘मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध.)

Saturday, November 17, 2018

क्लिकक्लिकाट


कित्येकदा डोळ्यांना एखादं दृश्य सुंदर दिसत असतं आणि ते आपण कॅमेऱ्यात पकडायला जातो. पण प्रत्यक्ष फोटो आणि आपण बघितलेली प्रतिमा यात फारच अंतर आहे असं वाटतं. एखादा सुंदर सूर्यास्त असतो. पण फोटो काढल्यावर त्या फोटोत इतर अनेक बिल्डींग्स, दिव्यांचे खांब, खांबांवरच्या तारा, पुढ्यात असणाऱ्या माणसांची डोकी असं सगळं सगळं त्या फोटोत दिसत असतं. आणि मग तो सुंदर सूर्यास्त अजिबात सुंदर नाही असं वाटू लागतं. खरंतर आपण आपल्या डोळ्यांना दिसतंय तशीच्या तशी प्रतिमा पकडत असतो. पण तरीही हा फरक राहतो. का बरं होतं असं? याचं कारण आहे आपला मेंदू! डोळ्यांच्या मागे पडद्यावर उमटलेली प्रतिमा आपल्या मेंदूकडे पाठवली जाते आणि आपला मेंदू त्यावर प्रक्रिया करतो. मेंदूत असणारं फोटोशॉपच असतं हे जणू. आपला मेंदू डोळ्याकडून आलेल्या प्रतिमेमधल्या अडचणीच्या गोष्टी सरळ डिलीट करून टाकतो. आणि फोकस करतो सूर्यास्तावर. आपला मेंदू कसा गंमतीदार काम करतो याचं हे एक छोटंसं उदाहरण. पण हे फक्त फोटोबाबत घडतं असं नव्हे तर आपल्या सर्वच अनुभवांच्या बाबतीत मेंदू हे करतो. एखाद्या हॉटेलचं जेवण आपल्याला कधीतरी आवडलेलं असतं. आणि पुढच्या वेळी अगदी तीच चव असली तरी आपल्याला आधीइतका आनंद येतोच असं नाही. याचं कारण, चव आणि चवीचा अनुभव या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत. आपल्या प्राधान्याने लक्षात राहतो चवीचा अनुभव. सिंहगड चढून जाऊन मग केलेलं झुणका भाकरीचं जेवण आणि गाडीने थेट वर जाऊन केलेलं तेच जेवण यातल्या अनुभवात आणि अनुभवाच्या आठवणीत कसा फरक पडतो ते अनेकांनी अनुभवलं असेल.

आणि हे सगळं मानवी नातेसंबंधांच्या बाबतीत सुद्धा लागू होतंच होतं. विशेषतः अरेंज्ड मॅरेजच्या प्रक्रियेत
असणाऱ्या मंडळींकडे बघून तर मला हे नेहमी जाणवतं. आमच्याकडे अनेक पालक येऊन आम्हाला सांगतात की, ‘माझ्या मुलाचं/मुलीचं मला काही कळत नाही. सगळ्यांना नकार देतो/देते. म्हणते/म्हणतो- ‘क्लिक होत नाही. आता हे क्लिक होण्याचं गौडबंगाल नेमकं आहे काय?’. खरंतर क्लिक होण्याचा अगदी सोपा सरळ अर्थ असा आहे की आपण आपल्याला भावलेल्या गोष्टींवर अधिक ‘फोकस करतो. आपला  मेंदू इतर अनेक गोष्टी कदाचित अडचणीच्या, कदाचित नापसंतीच्या; थेट डिलीट करतो आणि चांगल्या गोष्टींवर फोकस ठेवत मनात फोटो क्लिक करून टाकतो! अरेंज्ड मॅरेजच्या प्रक्रियेत अनेकदा घडतं असं की आपल्याला ‘भावलेल्या’ किंवा आवडतील अशा गोष्टींवर आपण पुरेसा फोकसच देत नाही. आणि मग तुलनेने नगण्य असणाऱ्या अडचणीच्या, किंवा कधीकधी तर अडचणीच्या नसणाऱ्याही, गोष्टींचा मोठा बागुलबुवा उभा राहतो. आणि मग ‘क्लिक’ काही होत नाही. खरंतर आपण आपल्या मनाला क्लिक होण्याची मुभा देत नाही. याचा अर्थ दिसेल ते सगळं आणि असेल तसं स्वीकारावं आणि पुढे व्हावं असा बिलकुल नाही. आपली म्हणून काही एक आवड, पसंती, प्राधान्य असं सगळं असतंच की. आंधळेपणाने जोडीदार निवडावा असं कोणीच सुचवणार नाही, सुचवूही नये.  पेला अर्धा भरला आहे एवढ्यावरच केवळ लक्ष द्यावं इतकं साधं आणि उथळही हे नाही. पण पेला अर्धा भरला असेल तर तो कोणत्या पदार्थाने भरला आहे, जो पदार्थ आहे तो आपल्या आवडीचा आहे का, आपल्या ‘डाएट’ मध्ये तो पदार्थ बसतोय का, आपली आत्ता भूक/तहान किती आहे, उर्वरित पेला आज ना उद्या भरला जाण्याची शक्यता आहे का अशा शेकडो शक्यता आणि विचार आहेत जे करायला हवेत. आणि हे सगळं करण्यासाठी मनाची दारं खुली हवीत.

जोडीदार निवडीची प्रक्रिया अधिक सोपी, सुलभ आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे आनंददायी करायची तर आपल्याला आपल्या मेंदूला काही प्रमाणात मोकळं सोडावं लागेल. एक मुलगी मला भेटली होती मागे. आकांक्षा म्हणूया तिला. तर या आकांक्षाला काहीही झालं तरी ‘आयटी मध्ये काम करणारा नवरा नको होता. गंमतीचा भाग असा की तिला अखेर पसंत पडला तो मुलगा आयटी क्षेत्रात काम करणाराच निघाला! असं कसं काय घडलं हे विचारल्यावर ती म्हणाली, “हाच मुलगा ‘क्लिक झाला!”. सुदैवाने तिने अपेक्षा अगदी पक्की ठरवून ठेवली असली तरी मनाचे दरवाजे उघडे ठेवले होते. समोर येणाऱ्या प्रोफाइल्स कडे तिने खुल्या मनाने बघितल्यामुळे, आय टी क्षेत्रात काम करणारा मुलगा ही नगण्य अडचण तिच्याच मेंदूने आपोआप डिलीट केली. आणि इतर गोष्टींवर फोकस केला. इतर गोष्टींमध्ये काही गोष्टी मनाने टिपल्या आणि त्याच प्रतिमेला क्लिक करत फोटो निघाला!

जुलै मध्ये ‘प्रतिमेची चौकट’ या लेखात आपण प्रतिमेच्या चौकटीत न अडकण्यासाठी मनाला मोकळीक देण्याविषयी चर्चा केली होती. आता समोरची व्यक्ती ‘क्लिक’ व्हावी असं वाटत असेल तर अपेक्षांच्या चौकटीत देखील न अडकता मनाला मोकळं सोडायला हवं. छोट्या छोट्या गोष्टींवर अनावश्यक फोकस टाळायला हवा. कसं करायचं हे? खरंतर याचं उत्तरही सोपं आहे. अपेक्षांची चौकट न ठेवता, कोणत्या गोष्टी अजिबात म्हणजे अजिबात चालणार नाहीत अशांची यादी करायची. अर्थातच त्याची सुस्पष्ट, नेमकी आणि तर्कशुद्ध म्हणजे लॉजिकल अशी कारणमीमांसा हवी. इंग्रजीत ज्याला ‘मेक ऑर ब्रेक’ म्हणतात अशी ही यादी. नीट विचार केला तर अशी यादी अगदी छोटी असते. आपण जसजसा यावर अधिकाधिक विचार करत जातो तसतसं ही यादी उथळ आवडी निवडी, ऐकीव गोष्टी आणि कल्पनेतल्या प्रतिमांमधून बाहेर पडून मूलभूत अशा जीवनमूल्यांकडे म्हणजे लाईफ व्हॅल्यूज् कडे जाते. आदर, तदानुभूती किंवा समानुभूती (एम्पथी), विश्वास, पारदर्शकता अशा स्वाभाविक गोष्टींकडे आपला ‘फोकस’ जाऊ लागतो. आणि या फोकस मधल्या गोष्टींची झलक समोरच्या व्यक्तीत दिसली की ती व्यक्ती आपल्याहीनकळत आपल्याला ‘क्लिक’ होते! एक उदाहरण देतो. आमच्या एका कार्यक्रमात एकदा सगळ्या उपस्थित मुला-मुलींना आम्ही चहा ठेवला होता. केटरिंग करणाऱ्यांचा नेहमीचा कर्मचारीवर्ग त्या दिवशी नसल्याने तो चहा आम्ही आयोजक मंडळीच सगळ्यांना जागेवर नेऊन देत होतो. तेव्हा एक मुलगा पटकन मदत करायला पुढे सरसावला. इतर सव्वाशे लोकांमध्ये एकट्या त्याचं हे पटकन मदतीला पुढे येणं नजरेतून सुटणं कठीण होतं. नंतर आम्हाला समजलं, एका मुलीने या त्याच्या स्वभावाची मनात नोंद केली होती. त्या मुलाच्या इतर कमी महत्त्वाच्या किंवा बिनमहत्त्वाच्या गोष्टी मनात डिलीट करत तो मुलगा तिला ‘क्लिक झाला होता!

सौंदर्य, पगार, खानदान, नोकरी-व्यवसायाचं क्षेत्र, जात, पत्रिका अशा सगळ्या गोष्टी जोडीदार निवडताना बघितल्या जातात हे खरंच. पण आमचा अनुभव आहे की, अंतिमतः या गोष्टी कधीच निर्णायक ठरत नाहीत. विवाहसंस्थेच्या फॉर्ममध्ये भरलेल्या अपेक्षांच्या चौकटीच्या बाहेरच ‘क्लिक होणं’ असं ज्याला म्हणतात ती गंमत घडते. त्याची एक मजा आहे आणि ती मजा अनुभवायची तर वर म्हणल्याप्रमाणे मनाला तुलनेने बिनमहत्त्वाच्या गोष्टी डिलीट करण्याची मुभा दिली पाहिजे. तेवढी दिली की जोडीदार निवड ही प्रक्रिया आनंदाची होईल आणि मग ‘क्लिकक्लिकाट’ होणार हे नक्की!



(दि. १७ नोव्हेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या ‘मैफल’ या पुरवणीत प्रसिद्ध.)

Saturday, November 3, 2018

तुलनांचा चक्रव्यूह

‘तुलना’ हा आपल्या रोजच्या जगण्यातला अक्षरशः अविभाज्य भाग आहे. इतरांशी तुलना करून आपण आपल्याला मिळणाऱ्या गोष्टींचं मूल्य ठरवतो. या तुलनेचं मूळ ‘आपली समाज रचना, जीवघेणी स्पर्धा, जागतिकीकरण’ वगैरे वगैरे गोष्टींमध्ये आहे असं म्हणायचा पटकन मोह होईल. पण तुलना ही बहुतेक आपल्यात निसर्गतःच असते. या निष्कर्षाकडे जाणारा एक रंजक प्रयोग अमेरिकन अभ्यासक सारा ब्रॉस्नन आणि डच तज्ज्ञ फ्रान्स द वाल या दोघांनी केला होता. त्यांनी दोन माकडं शेजार शेजारच्या पिंजऱ्यात ठेवली. पिंजऱ्यात एका बाजूने टाकलेली गोष्ट दुसऱ्या बाजूने त्यांनी ती बाहेर परत द्यायची असं एक काम त्यांना शिकवलं होतं आणि याचा मोबदला म्हणून काकडीचा एक तुकडा दिला जात होता. दिलेलं हे काम आणि मोबदला, हे अगदी सुरळीत चालू होतं. पण तेवढ्यात प्रयोग करणाऱ्या या मंडळींनी एका माकडाला मोबदला म्हणून काकडीऐवजी द्राक्ष द्यायला सुरुवात केली. अर्थातच हे दुसऱ्या माकडाला दिसलं. आणि पुढच्यावेळी त्याला काकडी दिल्यावर ते माकड इतकं नाराज झालं की त्याने तो काकडीचा तुकडा सरळ भिरकावून दिला. त्याने मोठमोठ्याने आवाज केला, अस्वस्थपणे पिंजऱ्यात उड्या मारल्या आणि आपली नाराजी व्यक्त केली. काकडीवर अगदी समाधानी असणारं माकड आपल्या शेजारच्या माकडाला काकडीपेक्षा अधिक चांगलं असणारं द्राक्ष मिळालं या गोष्टीवरून नाराज झालं!

आपल्यातल्या या तुलना करण्याच्या स्वाभाविक वृत्तीचा परिणाम आपल्या जोडीदार निवडण्याच्या प्रक्रियेवर वेगवेगळ्या पद्धतीने होतो. जी मुलं मुली आणि त्यांचे पालक मला भेटतात त्यांच्या जोडीदार शोधण्याच्या प्रक्रियेत मला या चार प्रकारच्या तुलना दिसतात. कोणत्या ते पाहूया.

अमक्याला जशी जोडीदार मिळाली तशीच व्यक्ती मलाही मिळाली पाहिजे- या प्रकारच्या तुलनेत मुलं-मुली आणि त्यांचे पालक दोघेही रमतात. ‘माझ्या ताईचा नवरा आहे ना, अगदी तसाच मला हवा.’  किंवा ‘मोठ्या सुनेसारखीच दुसरीही सून मिळाली म्हणजे फारच छान!’ अशा प्रकारची वाक्य अनेकदा कानावर येतात. डोळ्यासमोर एखादं उदाहरण असेल, आणि ते चांगलं असेल, तर तोच का बरं निकष ठेवू नये असा विचार डोक्यात येणं स्वाभाविक आहे. ‘सेटिंग द बार हाय’ असं जे इंग्रजीत म्हणलं जातं त्यातलाच हा प्रकार. पण गडबड अशी होते की माणूसप्राणी हा अशा एखाद्या सरसकटीकरणात बसणारा नव्हे. आपण ज्या व्यक्तीच्या जोडीदाराशी तुलना करू बघतो त्या व्यक्तीसारखे तरी आपण कुठे असतो? ‘माझ्या ताईसारखी मी नाही तर तिच्या नवऱ्यासारखाच नवरा मला मिळाला तर कसं काय बरं चालेल?’ हा मुद्दा नको का विचारांत घ्यायला? किंबहुना आपण सगळेच एवढे वेगळे आहोत, क्लिष्ट आहोत, की दुसऱ्याच्या बाबतीत अगदी ‘परफेक्ट वाटणारी गोष्ट तुमच्या बाबतीत तशीच ठरेल ही शक्यता तशी कमीच आहे.

कल्पनेतल्या प्रतिमेशी तुलना- अनेकांच्या मनात जोडीदाराबद्दल एक काल्पनिक प्रतिमा असते. ‘मेरे ख्वाबों में जो आये’, नाहीतर ‘मेरे सपनों की रानी’ म्हणत, ही प्रतिमा गोंजारून जपून ठेवलेली असते. भेटणारी व्यक्ती आणि ही प्रतिमा यांची तुलना होतेच होते. या प्रतीमेच्याच प्रेमात आपण एवढे असतो, की त्यापेक्षा एक कणही वेगळा सहन करणार नाही अशी जणू प्रतिज्ञाच केलेली असते. जुलैमधल्या याच ठिकाणच्या लेखात आपण ‘प्रतिमेच्या चौकटी’विषयी सविस्तर चर्चा केली होती. मला वाटतं, प्रतिमेच्या चौकटीत न रमता, प्रतिमेशी तुलना न करता समोर असणाऱ्या व्यक्तीला स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून मान देत बघणं आणि जाणून घेणं हा मार्ग अधिक योग्य.  

उपलब्ध असणाऱ्या दोन पर्यायांमध्ये तुलना- एखाद्या विवाहसंस्थेच्या वेबसाईटवर नांव नोंदवल्यावर अनेक पर्याय दिसू लागतात. फ्लिपकार्ट किंवा अॅमेझॉन सारख्या वेबसाईटवर जसा दोन वस्तूंमध्ये तुलना करण्याची सोय असते, तसं काहीसं आपल्या डोक्यात सुरु होतं. जो सर्वोत्तम असेल तो जिंकेल अशा अविर्भावात जणू, पर्यायांची तुलना सुरु होते. विशेषतः आपल्याला आलेल्या इंटरेस्ट रिक्वेस्ट्स बाबत तर हे अधिकच होतं. या प्रकारातला सगळ्यात मोठा तोटा असा की, मला नेमकं काय हवंय, माझ्यासाठी अनुरूप काय असणार आहे या मूलभूत विचारांपेक्षा तुलनेत वरचढ ठरणाऱ्याकडे प्राधान्याने लक्ष दिलं जातं. आणि एकदा का आपल्याही नकळत आपण या तुलनेच्या मार्गावर जाऊ लागलो की शॉपिंग करताना अनेकांचं होतं तसं- “अजून थोडं थांबलं तर अजून चांगलं काहीतरी मिळेल” सारखे विचार बळावतात. हे काही फार बरं लक्षण नव्हे.
 
दुसऱ्याची स्वतःशी तुलना- जोडीदार शोधताना ही चौथ्या प्रकारची तुलना अगदी प्रत्येक टप्प्यावर असते. ‘आपल्या तोलामोलाचं खानदान असावं’ असं म्हणतच जोडीदाराचा शोध सुरु होतो. आता हे तोलामोलाचं बघताना, जात-पैसा-मालमत्ता-समाजातला मानसन्मान अशा गोष्टी प्राधान्याने पुढे येतात. तिथे तुलना झाली की ‘दिसणं’ महत्त्वाचं ठरतं. जोडीदाराच्या उंचीबाबत अगदी कट्टर अपेक्षा ठेवणारे भेटतात. “अहो, जोडीदाराबाबत किमान ५ फूट ४ इंच अशी अपेक्षा आमची असताना तुम्ही ५ फूट साडेतीन इंच उंची असणाऱ्या मुलाचं प्रोफाईल कसं काय सुचवलंत?”, असं म्हणणाऱ्या मंडळींकडे बघून माझी आई तर म्हणते – “अगदी इंच इंच लढवतायत!”. त्यातही समोरच्या व्यक्तीची आपल्याशी तुलना करताना पडद्यामागे असणारा ‘लोक काय म्हणतील’ हा विचार डोकावत नाही असं खात्रीशीरपणे सांगता येत नाही. लोकांसमोर दोघे नवरा बायको म्हणजे ‘अगदी लक्ष्मी नारायणाचा जोडा’ दिसले पाहिजेत, असा अट्टाहास येऊ लागला म्हणजे मग हे इंच इंच लढवणं सुरु होतं. माझा जोडीदार हा मला तुल्यबळ असण्यापेक्षा मला अनुरूप असावा यासाठी प्रयत्न करण्यात प्रगल्भता आहे.

मानवाच्या इतिहासात तुलनेचा नेहमीच तोटा झालाय असं नाही. जोडीदार निवडीच्या प्रक्रीयेबाबतीत मात्र या चारही प्रकारच्या तुलनेचे तोटेच अधिक आहेत. ‘तुलना करणे’ हे आपल्या नैसर्गिक स्वभावातच आहे कदाचित. त्यामुळे तुलनांच्या या चक्रव्युहात आपण अगदी अलगद अडकत जातो. आणि अभिमन्यूसारखी अवस्था होऊन त्यातून बाहेर पडणं कठीण होऊन बसतं. अर्थातच थोड्याश्या प्रयत्नांनी आणि सजग राहून, हे टाळता येणं शक्य आहे. तुलनेचा काही प्रमाणात दिशादर्शक म्हणून उपयोग होऊ शकतो, हे अनेकांचं असणारं म्हणणं मला मान्य आहे. पण म्हणून त्यावर विसंबून राहणं मात्र शुद्ध वेडेपणाचं वाटतं मला. स्टीव्हन स्पीलबर्गच्या ‘लिंकन’ सिनेमात एक अप्रतिम संवाद आहे. त्यात अब्राहम लिंकन म्हणतो, ‘दिशा दाखवणारा कंपास हा तुम्हाला बरोब्बर दिशा दाखवेल पण त्या दिशेला असणारे खाचखळगे तो सांगत नाही!’. आणि म्हणूनच सगळ्या प्रकारच्या तुलनेला जरा किनाऱ्यावर ठेवून, मगच जोडीदार शोधण्यासाठी मुशाफिरी करण्यात शहाणपण आहे, नाही का?!

(दि. ३ नोव्हेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध.)