Saturday, November 3, 2018

तुलनांचा चक्रव्यूह

‘तुलना’ हा आपल्या रोजच्या जगण्यातला अक्षरशः अविभाज्य भाग आहे. इतरांशी तुलना करून आपण आपल्याला मिळणाऱ्या गोष्टींचं मूल्य ठरवतो. या तुलनेचं मूळ ‘आपली समाज रचना, जीवघेणी स्पर्धा, जागतिकीकरण’ वगैरे वगैरे गोष्टींमध्ये आहे असं म्हणायचा पटकन मोह होईल. पण तुलना ही बहुतेक आपल्यात निसर्गतःच असते. या निष्कर्षाकडे जाणारा एक रंजक प्रयोग अमेरिकन अभ्यासक सारा ब्रॉस्नन आणि डच तज्ज्ञ फ्रान्स द वाल या दोघांनी केला होता. त्यांनी दोन माकडं शेजार शेजारच्या पिंजऱ्यात ठेवली. पिंजऱ्यात एका बाजूने टाकलेली गोष्ट दुसऱ्या बाजूने त्यांनी ती बाहेर परत द्यायची असं एक काम त्यांना शिकवलं होतं आणि याचा मोबदला म्हणून काकडीचा एक तुकडा दिला जात होता. दिलेलं हे काम आणि मोबदला, हे अगदी सुरळीत चालू होतं. पण तेवढ्यात प्रयोग करणाऱ्या या मंडळींनी एका माकडाला मोबदला म्हणून काकडीऐवजी द्राक्ष द्यायला सुरुवात केली. अर्थातच हे दुसऱ्या माकडाला दिसलं. आणि पुढच्यावेळी त्याला काकडी दिल्यावर ते माकड इतकं नाराज झालं की त्याने तो काकडीचा तुकडा सरळ भिरकावून दिला. त्याने मोठमोठ्याने आवाज केला, अस्वस्थपणे पिंजऱ्यात उड्या मारल्या आणि आपली नाराजी व्यक्त केली. काकडीवर अगदी समाधानी असणारं माकड आपल्या शेजारच्या माकडाला काकडीपेक्षा अधिक चांगलं असणारं द्राक्ष मिळालं या गोष्टीवरून नाराज झालं!

आपल्यातल्या या तुलना करण्याच्या स्वाभाविक वृत्तीचा परिणाम आपल्या जोडीदार निवडण्याच्या प्रक्रियेवर वेगवेगळ्या पद्धतीने होतो. जी मुलं मुली आणि त्यांचे पालक मला भेटतात त्यांच्या जोडीदार शोधण्याच्या प्रक्रियेत मला या चार प्रकारच्या तुलना दिसतात. कोणत्या ते पाहूया.

अमक्याला जशी जोडीदार मिळाली तशीच व्यक्ती मलाही मिळाली पाहिजे- या प्रकारच्या तुलनेत मुलं-मुली आणि त्यांचे पालक दोघेही रमतात. ‘माझ्या ताईचा नवरा आहे ना, अगदी तसाच मला हवा.’  किंवा ‘मोठ्या सुनेसारखीच दुसरीही सून मिळाली म्हणजे फारच छान!’ अशा प्रकारची वाक्य अनेकदा कानावर येतात. डोळ्यासमोर एखादं उदाहरण असेल, आणि ते चांगलं असेल, तर तोच का बरं निकष ठेवू नये असा विचार डोक्यात येणं स्वाभाविक आहे. ‘सेटिंग द बार हाय’ असं जे इंग्रजीत म्हणलं जातं त्यातलाच हा प्रकार. पण गडबड अशी होते की माणूसप्राणी हा अशा एखाद्या सरसकटीकरणात बसणारा नव्हे. आपण ज्या व्यक्तीच्या जोडीदाराशी तुलना करू बघतो त्या व्यक्तीसारखे तरी आपण कुठे असतो? ‘माझ्या ताईसारखी मी नाही तर तिच्या नवऱ्यासारखाच नवरा मला मिळाला तर कसं काय बरं चालेल?’ हा मुद्दा नको का विचारांत घ्यायला? किंबहुना आपण सगळेच एवढे वेगळे आहोत, क्लिष्ट आहोत, की दुसऱ्याच्या बाबतीत अगदी ‘परफेक्ट वाटणारी गोष्ट तुमच्या बाबतीत तशीच ठरेल ही शक्यता तशी कमीच आहे.

कल्पनेतल्या प्रतिमेशी तुलना- अनेकांच्या मनात जोडीदाराबद्दल एक काल्पनिक प्रतिमा असते. ‘मेरे ख्वाबों में जो आये’, नाहीतर ‘मेरे सपनों की रानी’ म्हणत, ही प्रतिमा गोंजारून जपून ठेवलेली असते. भेटणारी व्यक्ती आणि ही प्रतिमा यांची तुलना होतेच होते. या प्रतीमेच्याच प्रेमात आपण एवढे असतो, की त्यापेक्षा एक कणही वेगळा सहन करणार नाही अशी जणू प्रतिज्ञाच केलेली असते. जुलैमधल्या याच ठिकाणच्या लेखात आपण ‘प्रतिमेच्या चौकटी’विषयी सविस्तर चर्चा केली होती. मला वाटतं, प्रतिमेच्या चौकटीत न रमता, प्रतिमेशी तुलना न करता समोर असणाऱ्या व्यक्तीला स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून मान देत बघणं आणि जाणून घेणं हा मार्ग अधिक योग्य.  

उपलब्ध असणाऱ्या दोन पर्यायांमध्ये तुलना- एखाद्या विवाहसंस्थेच्या वेबसाईटवर नांव नोंदवल्यावर अनेक पर्याय दिसू लागतात. फ्लिपकार्ट किंवा अॅमेझॉन सारख्या वेबसाईटवर जसा दोन वस्तूंमध्ये तुलना करण्याची सोय असते, तसं काहीसं आपल्या डोक्यात सुरु होतं. जो सर्वोत्तम असेल तो जिंकेल अशा अविर्भावात जणू, पर्यायांची तुलना सुरु होते. विशेषतः आपल्याला आलेल्या इंटरेस्ट रिक्वेस्ट्स बाबत तर हे अधिकच होतं. या प्रकारातला सगळ्यात मोठा तोटा असा की, मला नेमकं काय हवंय, माझ्यासाठी अनुरूप काय असणार आहे या मूलभूत विचारांपेक्षा तुलनेत वरचढ ठरणाऱ्याकडे प्राधान्याने लक्ष दिलं जातं. आणि एकदा का आपल्याही नकळत आपण या तुलनेच्या मार्गावर जाऊ लागलो की शॉपिंग करताना अनेकांचं होतं तसं- “अजून थोडं थांबलं तर अजून चांगलं काहीतरी मिळेल” सारखे विचार बळावतात. हे काही फार बरं लक्षण नव्हे.
 
दुसऱ्याची स्वतःशी तुलना- जोडीदार शोधताना ही चौथ्या प्रकारची तुलना अगदी प्रत्येक टप्प्यावर असते. ‘आपल्या तोलामोलाचं खानदान असावं’ असं म्हणतच जोडीदाराचा शोध सुरु होतो. आता हे तोलामोलाचं बघताना, जात-पैसा-मालमत्ता-समाजातला मानसन्मान अशा गोष्टी प्राधान्याने पुढे येतात. तिथे तुलना झाली की ‘दिसणं’ महत्त्वाचं ठरतं. जोडीदाराच्या उंचीबाबत अगदी कट्टर अपेक्षा ठेवणारे भेटतात. “अहो, जोडीदाराबाबत किमान ५ फूट ४ इंच अशी अपेक्षा आमची असताना तुम्ही ५ फूट साडेतीन इंच उंची असणाऱ्या मुलाचं प्रोफाईल कसं काय सुचवलंत?”, असं म्हणणाऱ्या मंडळींकडे बघून माझी आई तर म्हणते – “अगदी इंच इंच लढवतायत!”. त्यातही समोरच्या व्यक्तीची आपल्याशी तुलना करताना पडद्यामागे असणारा ‘लोक काय म्हणतील’ हा विचार डोकावत नाही असं खात्रीशीरपणे सांगता येत नाही. लोकांसमोर दोघे नवरा बायको म्हणजे ‘अगदी लक्ष्मी नारायणाचा जोडा’ दिसले पाहिजेत, असा अट्टाहास येऊ लागला म्हणजे मग हे इंच इंच लढवणं सुरु होतं. माझा जोडीदार हा मला तुल्यबळ असण्यापेक्षा मला अनुरूप असावा यासाठी प्रयत्न करण्यात प्रगल्भता आहे.

मानवाच्या इतिहासात तुलनेचा नेहमीच तोटा झालाय असं नाही. जोडीदार निवडीच्या प्रक्रीयेबाबतीत मात्र या चारही प्रकारच्या तुलनेचे तोटेच अधिक आहेत. ‘तुलना करणे’ हे आपल्या नैसर्गिक स्वभावातच आहे कदाचित. त्यामुळे तुलनांच्या या चक्रव्युहात आपण अगदी अलगद अडकत जातो. आणि अभिमन्यूसारखी अवस्था होऊन त्यातून बाहेर पडणं कठीण होऊन बसतं. अर्थातच थोड्याश्या प्रयत्नांनी आणि सजग राहून, हे टाळता येणं शक्य आहे. तुलनेचा काही प्रमाणात दिशादर्शक म्हणून उपयोग होऊ शकतो, हे अनेकांचं असणारं म्हणणं मला मान्य आहे. पण म्हणून त्यावर विसंबून राहणं मात्र शुद्ध वेडेपणाचं वाटतं मला. स्टीव्हन स्पीलबर्गच्या ‘लिंकन’ सिनेमात एक अप्रतिम संवाद आहे. त्यात अब्राहम लिंकन म्हणतो, ‘दिशा दाखवणारा कंपास हा तुम्हाला बरोब्बर दिशा दाखवेल पण त्या दिशेला असणारे खाचखळगे तो सांगत नाही!’. आणि म्हणूनच सगळ्या प्रकारच्या तुलनेला जरा किनाऱ्यावर ठेवून, मगच जोडीदार शोधण्यासाठी मुशाफिरी करण्यात शहाणपण आहे, नाही का?!

(दि. ३ नोव्हेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध.)

Saturday, October 20, 2018

पर्यायांचा महापूर


 “जेवता जेवता काहीतरी बघावं म्हणून मी ‘नेटफ्लिक्स’ लावलं. पण जेवण संपलं तरी नेमकं काय बघावं ते ठरलंच नव्हतं माझं.”, मध्यंतरी माझा एक मित्र मला सांगत होता. मला ते ऐकून गंमत वाटली होती. नेटफ्लिक्स, अॅमॅझॉन प्राईम अशा ऑनलाईन सिनेमा, सिरीज बघण्याची सोय देणाऱ्या सेवांमुळे बघायला अक्षरशः हजारो गोष्टी असतात आपल्यासमोर. आपल्याला हव्या त्या पद्धतीचे, वेगवेगळ्या भाषांतल्या फिल्म्स आणि सिरीज इथे बघता येतात, असं असताना तपटकन एखादी निवडणं का बरं कठीण गेलं असेल? पण नुकताच अगदी असाच अनुभव मलाही आला. अमेरिकेच्या प्रवासाला निघालो तेव्हा विमानात समोर असणाऱ्या स्क्रीनवर ६५० वेगवेगळ्या फिल्म्स बघायला उपलब्ध आहेत असं दिसत होतं. मी खुश झालो. पण माझ्या त्या मित्राप्रमाणेच बराच वेळ मीदेखील नुसतेच कोणकोणत्या फिल्म्स आहेत ते बघत बसलो होतो. ‘ब्राउझ’ करत होतो. त्यात मला आवडणाऱ्या कित्येक फिल्म्स होत्या. कित्येक अशाही होत्या ज्या मला ‘एकदा बघायची आहे हं ही फिल्म’ या वर्गात मोडणाऱ्या होत्या. पण तरीही एका कोणत्या तरी फिल्मपाशी थांबून ती मी बघायला लागायला भरपूर वेळ गेला. समोरच्या असंख्य पर्यायांमध्ये मी अगदी वाहवत गेलो होतो. नेमक्या निर्णयापाशी मला येताच येत नव्हतं. या अनुभवाने जरा डोक्यातल्या विचारचक्राला गती आली. टीव्ही चॅनेल्सचं उदाहरण आहे. पूर्वी टीव्हीवर एक दूरदर्शन हाच चॅनेल दिसायचा. नंतर एकेक करत वाढत गेले. आज तर एकूण किती भाषांमधले किती चॅनेल्स आहेत काय माहित! त्यात रोज भर पडते आहेच. त्यातून टीव्ही चॅनेल्स ‘सर्फिंग’ असा एक प्रकार निर्माण झाला. ‘ब्राउझिंग’ हा जणू आपल्या सगळ्याच जगण्याचा अविभाज्य भाग बनला आहे की काय?

बहुसंख्य पर्याय उपलब्ध असणं हे आपल्या स्वातंत्र्यासाठी आणि एकूणच चांगलं राहण्यासाठी आवश्यक मानलं जातं. एका हॉटेलमधला इडली-डोसा नाही आवडला तर दुसऱ्या हॉटेलमध्ये जाण्याचा पर्याय आणि स्वातंत्र्य उपलब्ध असेल तर आपण अधिक आनंदी राहू. या उलट तुम्हाला आवडो किंवा न आवडो, अमुक हॉटेल मध्येच तुम्हाला इडली-डोसा खावा लागेल असं बंधन कोणी घातलं तर ते मनाला रुचणार नाही. माणूस स्वतःच्या आनंदासाठी, सुख-सोयींसाठी अधिक पर्याय उपलब्ध असणाऱ्या व्यवस्थेत राहू बघतो. पण ‘जेवढे पर्याय अधिक तेवढं अधिक आनंदाच्या आणि सुख-सोयीच्या दिशेने जाणं, हे ‘थिअरी’ मध्ये पटलं, तरी प्रत्यक्षात असं घडतं का?’, यावर जगभर अनेक मंडळी अभ्यास करत आहेत. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ज्ञ बॅरी श्वार्ट्झ याने या विषयावर एक पुस्तकच लिहिलं आहे ज्याचं नाव आहे- ‘द पॅरॅडॉक्स ऑफ चॉईस’- पर्यायांचा विरोधाभास! यावरचा त्याचा टेड टॉकदेखील फार रंजक आहे. हार्वर्ड बिझिनेस रिव्ह्यू मध्ये लिहिलेल्या आपल्या लेखात बॅरी श्वार्ट्झ म्हणतो, मुबलक पर्यायांमुळे निवड क्षमता तर कमी होतेच, पण त्याबरोबर आपण निवडलेल्या पर्यायाबाबत वाटणारं समाधान देखील कमी होताना दिसतं- पर्याय योग्य निवडला असला तरीही. पर्याय निवडीच्या प्रक्रियेत येणारा मानसिक थकवा वेगळाच. अनेक पर्यायांमुळे चिंता, हळहळ, अपेक्षा अवास्तव वाढवून ठेवणे आणि स्वतःला दोष देणे अशा गोष्टींना आपण आपल्या मनात जागा देतो.

हे आज लेखात मांडायचा हेतू असा की, जोडीदार निवड, लग्न आणि त्यातही विशेषतः अरेंज्ड मॅरेजच्या दुनियेत या सगळ्या अभ्यासाला विचारात घेणं भाग आहे. गेल्या पिढीपर्यंत लग्नाच्या क्षेत्रात पर्यायांची उपलब्धता ही गोष्ट अस्तित्वातच नव्हती जणू. ‘पहिलीच मुलगी बघितली आणि लग्न करून टाकलं’ अशा कित्येक कथा, आत्ता माझ्या आजी-आजोबांच्या पिढीत असलेली मंडळी सांगतात. पण आता जमीन अस्मानाचा फरक पडलाय. शेकडो विवाहसंस्था आहेत. रोज नव्याने भर पडणाऱ्या वेबसाईट्स आणि या सगळ्यावर लग्नाला उभ्या मुला-मुलींची हजारो-लाखोंच्या संख्येने प्रोफाइल्स आहेत. “मी चारशे मुलांची प्रोफाइल्स बघितली. त्यात आवडलीही बरीच. पण एकच मुलगा निवडायचा, तर ते काही जमत नाहीये.”, मध्यंतरी नम्रता आमच्या एका कार्यक्रमात सांगत होती. हे केवळ तिच्याच बाबतीत घडतं असं नव्हे तर शेकडो स्थळं बघितली पण अजून अंतिम निर्णय घेता येत नाहीए असं म्हणणारी कित्येक मुलं-मुली मला भेटतात. का घडतं असं?

मला वाटतं, असं घडण्यामागे दोन गोष्टी आहेत- पहिली म्हणजे चुकण्याची भीती. यातही गंमत अशी आहे की, एकही पर्याय नसताना निवड चुकल्यावर तेवढं वाईट वाटत नाही, जेवढं पर्याय असताना चुकीचा पर्याय निवडला या गोष्टीचं आपल्याला वाईट वाटतं. एक प्रकारे आपण ‘आपला निर्णय चुकणं’ हे आपल्या व्यक्ती म्हणून असणाऱ्या योग्यतेशी जोडायला जातो. आपल्या चुकीच्या किंवा बरोबर निर्णयाला आपण आपल्या आत्मसन्मानाशी जोडतो. साहजिकच चुकीचा पर्याय निवडण्याच्या शक्यतेची एक जबरदस्त भीती मनात बसते. आणि ही भीती, निर्णय घेणं लांबणीवर टाकायला भाग पाडते. चुकण्याची भीती या पहिल्या गोष्टीनंतर येणारी दुसरी गोष्ट आपल्याला या भीतीच्याही एक पाउल पुढे नेतो. आणि ती म्हणजे, ‘अजून चांगला पर्याय मिळू शकला असता’ हा विचार. या विचारामुळे आपण घेतलेला निर्णय हा चुकीचा ‘ठरवला’ जाण्याची शक्यता वाढते. आपण घेतलेला निर्णय योग्य असला तरीही, ‘अजून चांगला पर्याय निवडता आला असता का’ या विचारामुळे घेतलेला निर्णय चुकीचाच आहे असं ठरवलं जाऊ शकतं. अर्थातच, एखादी वस्तू घेण्याच्या निर्णयापेक्षा जोडीदार निवडण्याच्या निर्णयात या विचारांची तीव्रता कित्येक पटींनी वाढते. साहजिकच या सगळ्याचा परिणाम आपल्या आपल्या आनंदी राहण्यावर नसता झाला तरच नवल.

मग या परिस्थितीत काय बरं करावं? उपाय म्हणून एक त्रिसूत्री डोक्यात आली-
१.      मला काय हवंय, याची स्पष्टता आणि नेमकेपणा. एक उदाहरण बघा. समजा, पुण्याहून मुंबईला जाणे हे हवं असेल, तर बस, रेल्वे, विमान, स्वतःची गाडी, कॅब असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. पण त्यातला कोणता निवडायचा याने गोंधळात पडायला होईल. पण “दुपारी पुण्यातून निघून, आरामदायी पद्धतीने ए.सी. मध्ये बसून पण पाचशे रुपयांपेक्षा जास्त महाग पडणार नाही, तरी चार तासाच्या आत पोचवेल असा पर्याय हवाय” असा नेमकेपणा आणला की, बाकी पर्याय आपोआप कमी होत होत शिवनेरी बसने जाण्याचा पर्याय समोर येतो. नेमकेपणा असा उपयोगी पडतो.

२.     इतर पर्याय? छोड दिया जाये! आता या वरच्या उदाहरणात इतर जे पर्याय होते, त्यांना धरून ठेवलं आणि मोकळं सोडून दिलं नाही तर, ते मला ‘हळहळ वाटण्याच्या’ भावनेकडे खेचत राहतील. “अर्रर... यापेक्षा रेल्वे स्वस्त पडली असती...” या सारखे नंतर येणारे विचार आपण निवडलेला पर्याय चुकीचा ‘ठरवायला’ हातभार लावतात. एकदा निर्णय झाल्यावर इतर पर्यायांना सोडून देणं हा यावरचा मार्ग आहे. इंग्रजीत याला ‘लेट गो म्हणतात. यासाठी डॉ. अनिल अवचट यांनी बोलताना एकदा वापरलेले शब्द होते - “छोड दिया जाये!”. मंत्रच आहे हा एक!

३.      कुछ तो लोग कहेंगे. चुकण्याच्या भीतीमागे अनेकदा लोक काय म्हणतील आणि मी निवडलेल्या पर्यायाला चूक ठरवलं जाईल का, या विचारांचा पगडा असतो. काहीही केले तरी नावं ठेवणारे लोक सापडतीलच. शेवटी, मला काय वाटतंय आणि माझ्या आनंदात, समाधानात कशाने भर पडते आहे यावर अधिक लक्ष देणं आणि आत्मविश्वासाने निर्णय घेऊन ते निभावणं याला पर्याय नाहीच!

थोडक्यात सांगायचा मुद्दा हा की, अनेक पर्याय उपलब्ध असणं, हे आजच्या आपल्या जगाचं वास्तव असलं तरी, ते आपल्याला मदत करणारं ठरायला हवं, निर्णय घेण्याच्या दृष्टीने पंगू करणारं नव्हे. अनंत पर्यायांच्या महापुरात वाहवत न जाता, जोडीदार निवडायच्या दिशेने निर्णायक पाउल उचलणं शहाणपणाचं आहे, नाही का?   

(दि. २० ऑक्टोबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध.)

Monday, September 24, 2018

तडजोडीच्या पुढे जाताना

“आमचा मुलगा एवढे जास्त कमावतो की मुलीला काहीही जॉब वगैरे करण्याची गरजच नाही.”, असं म्हणणारे पालक आजही भेटतात तेव्हा मला, खरंच सांगतो, काय बोलावं ते पटकन कळतच नाही. “आमच्या मुलीचा पगार अमुक अमुक आहे, पण त्यापेक्षा जास्त पगार असणाराच नवरा असावा कारण शेवटी घर चालवण्याची जबाबदारी त्याच्यावरच आहे.” अशी अपेक्षा ठेवणाऱ्या पालकांबद्दलही मला असंच आश्चर्य वाटतं. त्याही पुढे जाऊन मला आपल्या पालकांना दुजोरा देणाऱ्या मुला-मुलींचं जास्त आश्चर्य वाटतं. शिवाय अशा मंडळींची संख्याही कमी नाही, हे बघून काही प्रमाणात चिंताही वाटते. 

मला कायमच प्रश्न पडत आला आहे की स्त्री-पुरुष समता हे एक जीवनमूल्य म्हणून आपण खरंच स्वीकारलं आहे का? की ती केवळ एक तात्पुरती तडजोड आहे. परिस्थितीच्या रेट्यानुसार आलेली गोष्ट आहे? असं म्हणलं जातं की तत्वज्ञान, धर्म, समाजकार्य, जनजागृती, राजकारण या सगळ्यापेक्षाही अर्थकारण ही गोष्ट जास्त परिवर्तन घडवून आणते. आज आपल्याकडे मुली शिकत आहेत, नोकरी करत आहेत कारण ती आपली ‘अर्थकारणाची’ गरज बनते आहे. घरात कमावणाऱ्या दोन व्यक्ती असतील तर अधिक चांगलं राहणीमान ठेवता येतंय. गेली काही दशकं मुली धडाडीने पुढे येत कर्तबगारी दाखवत आहेत कारण अर्थकारणाच्या गरजेमुळे त्यांना आता ती संधी मिळाली आहे. इतकंच नव्हे, तर आपला देश हा भेदभाव करत नाही, इथल्या सर्व नागरिकांना समान संधी देतो असं चित्र उभं करणं हे देशात होणाऱ्या परदेशी गुंतवणुकीसाठीदेखील आवश्यक मानलं जातं. त्यामुळे रोजगारासह सगळ्याच बाबतीत लिंगभेद न करणं ही आपली समाजाच्या विचारधारेत झालेल्या बदलांपेक्षाही अर्थकारणाची जास्त गरज आहे. आणि त्यामुळे आपण सोयीस्करपणे, अर्थकारणापुरतं समाज मान्यतांशी, धार्मिक समजुतींशी, पारंपारिक संकल्पनांशी आणि स्वतःच्या मनाशीही काही प्रमाणात नुसतीच तडजोड केली आहे बहुतेक असं मला अनेकदा वाटतं. ‘तडजोड म्हणून असल्याने काय बिघडलं? त्या निमित्ताने निदान ही स्त्री-पुरुष समता अंमलात तरी येते आहे की..’ असा प्रश्न पडू शकतो. तडजोड असली म्हणजे आपण सतत यातून बाहेर पडायचा मार्ग आपल्याही नकळत शोधत राहतो. तडजोड म्हणजे जणू तात्पुरता उपाय. तात्पुरती मलमपट्टी. तडजोड ही भावना मुळातच नकारात्मक आहे. तडजोडीकडून आपल्याला स्वीकाराकडे (Acceptance) जायला हवं. स्वीकाराच्या पुढे येतं ते म्हणजे अनुकूल होणं (Adaptation). आणि अनुकूलनाकडून आपण जातो आत्मसात (Internalization) करण्याकडे. ‘लग्न म्हणजे तडजोड’ असं एक वाक्य नेहमी बोललं जातं. मला ते बिलकुल पटत नाही. सुरुवात तडजोडीने होतही असेल. पण तडजोडीकडून आत्मसात करण्याकडे जाण्याचा हा चार टप्प्यांचा प्रवास हा, केवळ लग्नच नव्हे, तर कोणत्याही सुदृढ नात्याचा पाया आहे. म्हणूनच एखादी गोष्ट आपण तडजोड म्हणून अंमलात आणली आहे की एक जीवनमूल्य म्हणून आपण हे स्वीकारून पुढे जात आत्मसात केलं आहे का हा प्रश्न विचारला गेला पाहिजे.


हे आठवण्याचं एक कारण म्हणजे लग्न ठरवण्याच्या प्रक्रियेत लग्नाला उभे मुलगे, मुली आणि त्यांचे पालक, यांच्याकडून ठेवल्या जाणाऱ्या अपेक्षा. अरेंज्ड मॅरेजच्या प्रक्रियेत जेव्हा एखाद्या विवाहसंस्थेत किंवा वेबसाईटवर नांव नोंदवलं जातं तेव्हा नोंदणी फॉर्ममध्ये असणाऱ्या अनेक प्रश्नांत ‘जोडीदार कमावता असावा का’ हा प्रश्न विचारलेला असतो. यामध्ये मुलींकडून भरल्या जाणाऱ्या फॉर्ममध्ये ‘असलाच पाहिजे’ हाच पर्यायच निवडलेला असतो. मुलांकडून मात्र ‘काहीही चालेल हा पर्याय निवडला जाण्याचं प्रमाण प्रचंड आहे. ‘आर्थिकदृष्ट्या घर चालवण्याची प्राथमिक जबाबदारी ही पुरुषाची आहे, आणि स्त्रीने देखील कमावलं तर अधिक बरे पडेल, हे खरं असलं तरीही ते काय बंधनकारक नाही’ ही विचारधारा अगदी पक्की झाली आहे. मध्यंतरी एक मुलगी मला सांगत होती, “लग्नानंतर काही वर्ष मला आवडतंय तोवर मी जॉब करीन. पण नंतर करीनच असं नाही. मला माझे पेंटिंग वगैरे छंद जोपासायला आवडेल. त्यामुळे मला नवराही असा हवाय जो आत्ताची माझी लाईफस्टाईल तरी निदान टिकवू शकेल एवढे कमावत असेल.” या मुलीचं लग्न जमायला काहीच अडचण नाही आली. पण विचार करा असं एखाद्या मुलाने आपल्या प्रोफाईलमध्ये लिहिलं असतं तर? मागे एकदा मला एक मुलगा माहित होता. त्याने आपली खूप पगार असणारी मोठ्या कंपनीतली नोकरी सोडून एका सामाजिक संस्थेत तुटपुंज्या पगारावर काम करायला सुरुवात केली होती. ‘घर चालवण्याची प्राथमिक जबाबदारी घेईल अशा मुलीशी मला लग्न करायचं आहे असं तो म्हणाला होता. अरेंज्ड मॅरेजच्या ठरलेल्या पठडीतल्या प्रक्रियेत त्याचं लग्न जमणार तरी कसं? बरं, हा सगळा पुरुषानेच घर चालवण्याचा आग्रह केवळ मुलींकडून येतो असं नव्हे तर ते आपलंच मुख्य काम आहे अशी बहुसंख्य पुरुषांचीही समजूत आहे. एकुणात मध्ययुगीन मानसिकतेला बढावा देण्याचं काम दोघं मिळून करतात अगदी! 

या सगळ्याचा अर्थ, आता उलट परिस्थिती आणावी असा नव्हे. आता स्त्रियांनी प्राथमिक जबाबदारी घ्यावी आणि पुरुषांनी मुख्यतः आपले छंद जोपासावेत, घर-मुलं याकडे बघावं असंही मी सुचवत नाहीये. लग्नाच्या नात्यामध्ये, अरेंज्ड मॅरेज असेल नाहीतर लव्ह मॅरेज, आर्थिकदृष्ट्या घर चालवणं असो किंवा घरकाम-मुलं या दृष्टीने घर चालवणं असो, ती दोघांचीही प्राथमिक जबाबदारी असली पाहिजे. म्हणून आपण इथे समता हा शब्द ‘समन्यायी या अर्थी वापरत आहोत. समन्यायी व्हायचं, याचा अर्थ असा की, ‘स्त्री आहेस म्हणून तुझं काम हे आणि ‘पुरुष आहेस म्हणून तुझं काम ते ही विचारधाराच मूळातून काढून टाकावी लागेल. हे होणार नाही तोवर आपल्या समाजाची मानसिकता विषम न्यायाचीच राहिल. का कुणास ठाऊक, अनेक बाबतीत अतिशय मुक्त आणि उदार विचारांची वाटणारी मंडळी अरेंज्ड मॅरेजच्या बाबतीत एकदम मध्ययुगीन बुरसटलेल्या मानसिकतेची बनून जातात असा माझा अनुभव आहे. आपल्या समाजात मुक्त विचार आणि उदारमतवाद हा तडजोडीकडून स्वीकार आणि अनुकूलन यासह आत्मसात करण्याकडे जायला हवा. त्याचं प्रतिबिंब जोडीदार निवडीच्या प्रक्रियेतही दिसायला हवं. जमेल आपल्याला हे?

(दि. २२ सप्टेंबर २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)