Saturday, August 11, 2018

‘सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी’चं काय करायचं?

“स्वभाव आणि पर्सनॅलिटी तर यातून समजेल पण...मला एक प्रश्न आहे...”, मानसीने जरा अडखळत विचारलं, “या गोष्टी आहेत महत्त्वाच्या पण, सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी लग्ना आधी कशी तपासून बघायची?” आम्ही आमच्याकडे येणार्‍या लग्नाला उभ्या मुला-मुलींसाठी काही चाचण्या तयार केल्या आहेत. मॅरिटल रेडीनेस’, पर्सनॅलिटी अशा गोष्टी यात तपासून बघता येतात. जन्मपत्रिका बघत पारंपारिक गुणमिलन बघण्यापेक्षा मानसशास्त्राच्या आधारे स्वभाव मिलन किंवा मनोमिलन बघणं अधिक गरजेचं आहे या विचारातून आम्ही हे चालू केलं. या गोष्टींचं महत्त्व बहुतेकांना आता पटलंय. पण गाडी तिथेच थांबलेली नाही. कारण आता या चाचण्यांच्या पुढे जात मानसीने विचारलेल्या प्रश्नाकडे माझी पिढी पटकन आली देखील!  

सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी किंवा मराठीत- लैंगिक अनुरूपता, हा विषय निघाला की, असंख्य गोष्टींच्या
विचाराने अनेकांचा चांगलाच गोंधळ उडतो.
“सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी कसली आलीये त्यात! नैसर्गिकपणे होतं सगळं.” इथपासून प्रतिक्रियांना सुरुवात होते आणि मग,
“पण बाकी सगळं स्थळ छान असेल पण लैंगिक अनुरूपता नसेल तर काय करायचं
?,
“म्हणून काय तुम्ही तपासत बसणार की काय
? आपली संस्कृती...आपली परंपरा..”,
“मग काय
, लग्न झाल्यावर घटस्फोट घ्यायचा उद्योग करत बसायचं की काय? आजकाल किती घटस्फोट केवळ बेडरूममध्ये जमत नाही म्हणून होतात...”
“पण मग आयुष्यभर काय नुसतं ट्रायल अँड एरर करत बसणार का
?
“ही सगळी लग्न व्यवस्थाच चूक आहे...”
, वगैरे वगैरे अशा अनेक परस्पर विरोधी मतांवर गाडी जाऊन पोचते.

आपल्या समाजात गेल्या तीस वर्षात आलेल्या खुल्या वातावरणामुळे हा विषय, हे प्रश्न हळूहळू पुढे येत आहेत. कदाचित आज त्यांची तीव्रता कमी आहे. पण बदलत्या काळात तीव्रता कमी तर होणार नाहीच, उलट आमची मिलेनियल जनरेशन अधिक आक्रमकपणे हे विषय आपल्या चर्चाविश्वात आणत जाईल. अशा वेळी यांना तारतम्याने आणि तर्कशुद्ध पद्धतीने सामोरं गेलं पाहिजे. उत्तरं शोधली पाहिजेत. त्याचाच हा आज थोडा प्रयत्न.

टोळ्या बनवून फिरणारा माणूस शेती करू लागून स्थिरावल्यावर, जगभर लग्न ही गोष्ट अस्तित्वात आली तीच मुळी प्रजो‍त्पादन आणि वारसाहक्क या दोन गोष्टी सुटसुटीत आणि व्यवस्थाबद्ध पद्धतीने व्हाव्या म्हणून. लैंगिक संबंध ही गोष्ट लग्नाशी पक्की जोडली गेली. एकूण समाजाच्या सोयीच्या दृष्टीने माणसांचे कायदे, धर्म, रूढी, परंपरा या आपोआपच या व्यवस्थेभोवती गुंफत नेल्या गेल्या. पण आता काळ बदलला. समाजाची सोय एका बाजूला, पण व्यक्तिगत बाबतीत समाजाने लुडबुड करू नये असं म्हणण्या इतकी आर्थिक-राजकीय ताकद आणि स्वातंत्र्य आजच्या पिढीला मिळालं आहे. म्हणूनच स्वतःच्या पायावर स्वतंत्रपणे उभी असणारी पिढी लग्नामधल्या अगदी गाभ्याशीच असणाऱ्या लैंगिक समाधानाविषयी प्रश्न करते आहे यात आश्चर्य काहीच नाही.

जेव्हा सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी हा विषय निघतो तेव्हा सगळ्या चर्चेचा केंद्रबिंदु या दोन शब्दांपैकी सेक्शुअल याच शब्दावर आणला जातो आणि खरी गडबड होते असं मला वाटतं. पण सगळी गंमत ही कम्पॅटिबिलीटी या शब्दात आहे आणि आपल्या चर्चेचा केंद्रबिंदू तिकडे नेला पाहिजे. आम्ही नेहमीच सांगतो, कम्पॅटिबिलीटी किंवा अनुरूपता ही रेडीमेड नसते. ती हळूहळू घडत जाणारी गोष्ट आहे. आणि त्यांचा अरेंज्ड मॅरेज किंवा लव्ह मॅरेजशी काही संबंध नाही. दोन कोणत्याही व्यक्ती एकत्र आल्यावर अगदी पहिल्या दिवसापासून त्यांचं सगळ्यात उत्तम जमलं असं होत नाही. अगदी पहिल्या भेटीत उत्तम जमलेल्यांचं काही काळ गेल्यावर अधिक चांगलं जमू लागलेलं असतं कारण दोघांमध्ये अनुरूपता तयार होत गेलेली असते. फार दूर जायची गरज नाही, अगदी आपला सगळ्यात जवळचा मित्र किंवा मैत्रिण आठवा. इतक्या वर्षांच्या ओळखीमध्ये टप्प्या टप्प्याने तुम्ही एकमेकांना अधिकाधिक अनुरूप होत जाता. अगदी कामाच्या ठिकाणी सुद्धा आपण आपल्या सहकाऱ्याबरोबर हळूहळू अनुरूप होत जातो. मग नवरा-बायको, प्रियकर-प्रेयसी या नात्यांत अनुरूपता रेडीमेड कशी असेल? नसतेच ती. साहजिकच ही गोष्ट लैंगिक बाबतीत देखील लागू होते.

लैंगिकतेच्या बाबतीत एक महत्त्वाचा भाग विचारांत घ्यायला हवा आणि तो म्हणजे मोजके काही अपवाद वगळता मानव हा असा प्राणी आहे जो केवळ प्रजो‍त्पादन नव्हे तर, स्वतःच्या सुखासाठी देखील लैंगिक संबंध ठेवतो. माणसाचा मेंदू आणि त्यातल्या जाणीवा त्या पद्धतीने विकसित झाल्या आहेत, प्रगत झाल्या आहेत. सेक्स ही कृती माणसासाठी शरीराच्या यांत्रिकतेच्या पलीकडे जाऊन मनाशीही जोडली गेलेली आहे. एखाद्या व्यक्तीचा लैंगिक अनुभव आनंददायी होण्यामागे प्रत्यक्ष शरीरापेक्षाही मनाचा हातभार जास्त असतो, असं आज अभ्यासक सांगतात. दोन व्यक्तींमधलं नातं, त्यांच्यातली निर्माण झालेली बौद्धिक-भावनिक अनुरूपता यांचा सकारात्मक परिणाम लैंगिक संबंधांमध्ये आणि दिसून येतो. म्हणूनच लैंगिक अनुरूपता अशी वेगळी काढून तपासायची कुठली सोयच नाही. किंबहुना इतर गोष्टी नसतील तर लैंगिक अनुरूपता देखील असणार नाही. कृतीनंतर तात्पुरतं वाटणारं शरीर सुख टिकाऊ नसेल. दोन व्यक्तींच्या शारीरिक आणि मानसिक स्थितीवर लैंगिक संबंध आनंददायी आहेत किंवा नाही हे ठरतं. आणि म्हणूनच लग्नाच्या पहिल्या रात्री किंवा हनिमूनच्या वेळीच सर्वोत्तम लैंगिक अनुभव आपल्याला मिळेल आणि न मिळाल्यास आपण एकमेकांना लैंगिक दृष्ट्या अनुरूप नाही’, असे निष्कर्ष काढणं घाई गडबडीचं ठरेल. म्हणूनच अर्थात सुहाग रात’, हनिमून याबद्दलच्या बॉलीवूडने फुगवलेल्या अतिरंजित कल्पना मनातून काढून टाकणं शहाणपणाचं आहे. लग्नानंतरचा सुरुवातीचा काळ हा एकमेकांची अधिक नीट ओळख करून घेण्याचा, समजून घेण्याचा, एकमेकांना अनुरूप होत जाण्याचा कालावधी आहे. एकमेकांबरोबर असे भावनिक दृष्ट्या अनुरूप होत जाणारे बेडरूममध्येही एकमेकांना सहजपणे अनुरूप होत जातात. हे सगळं फक्त अरेंज्ड मॅरेजवाल्या मंडळींना लागू होतं असं मुळीच नाही. लव्ह मॅरेज केलेल्या मंडळींनादेखील याच टप्प्यांमधून जावं लागतं. अगदी लग्नाआधी लैंगिक संबंध असणाऱ्या जोडप्यांनासुद्धा लैंगिक अनुरूपतेपर्यंत पोचायला त्यांच्या नात्याचा सुरुवातीचा काळ द्यावा लागतो. या विषयातल्या जगभरच्या तज्ज्ञ अभ्यासक मंडळींनी याविषयी संशोधन करून, अभ्यास करून हे निष्कर्ष काढले आहेत. नात्यात इतर सर्व विषयांप्रमाणेच लैंगिक अनुरूपतादेखील दोघांनी मिळून हळूहळू मिळवायची गोष्ट आहे. रेडीमेड मिळत नाही. आणि त्याच मुळे अर्थात, लग्नापूर्वी ती तपासायची कोणतीच सोय उपलब्धही नाही, त्याहून महत्त्वाचं- गरजेचीही नाही. या विषयातली गरजेची गोष्ट आहे ती म्हणजे लैंगिक आरोग्य तपासणी.

आज काही लग्न मोडताना दिसतात ती लग्नाआधी लैंगिक आरोग्य तपासणी करून न घेतल्यामुळे. लैंगिक अनुरूपता तपासण्यापेक्षा लैंगिक आरोग्य तपासणीकडे लक्ष देणं जास्त आवश्यक आहे. बदललेली जीवनशैली, कामाचे वाढलेले तास, रोजचे ताण तणाव याचा परिणाम शरीर आणि मनावर होत असतो. आणि अर्थातच अंतिमतः सेक्सवर देखील होत असतो. दारू, सिगरेट, तंबाखू, गुटखा अशा सर्व व्यसनांचा लैंगिक आरोग्यावर परिणाम होतो. लैंगिक आरोग्य जपणे आपल्याच हातात असतं. लग्नाआधी या विषयातल्या तज्ज्ञ डॉक्टरना भेटून त्यांचा सल्ला, समुपदेशन घेणं अत्यावश्यक आहे. इंटरनेटवर माहिती मिळते, ज्ञान नाही. त्यामुळे इंटरनेटवर वाचून सगळं समजलं अशा भ्रमात न राहता तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे जाऊन लैंगिक आरोग्याची तपासणी करून घ्यायला हवी. हे समुपदेशन आणि तपासणी मुलं-मुली दोघांनीही करून घ्यायला हवी. याचे अनेक फायदे असतात. एकतर लैंगिक आरोग्याविषयी सविस्तर माहिती आपल्याला होते. काही उपचारांची गरज असेल तत्काळ त्याबाबत काहीतरी करता येतं. दुसरं म्हणजे तज्ज्ञ व्यक्तीकडून मनातल्या शंकांचं निरसन होतं. तिसरं, त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे लैंगिक संबंधांच्या बाबतीत अनेक गैरसमज असतात ते सगळे या समुपदेशनातून दूर होऊ शकतात.

शेवटी सांगायचा मुद्दा इतकाच की, सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटीच्या मागे धावण्यापेक्षा, एकमेकांबरोबरचं नातं प्रगल्भ करत भावनिक अनुरूपतेकडे जाणं, लैंगिक आरोग्य उत्तम ठेवणं आणि यातून सेक्शुअल कम्पॅटिबिलीटी देखील मिळवणं, हाच आनंदी सहजीवनाचा राजमार्ग आहे.

(दि. ११ ऑगस्ट २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)


Saturday, July 28, 2018

प्रतिमेची चौकट


मध्यंतरी मी एक टेड टॉक बघितला. टेड टॉक्स हा एक जगभर चालणारा फारच अफलातून उपक्रम आहे. ज्यात असंख्य विषयांवर जगातली तज्ज्ञ मंडळी बोलतात. मेगन रामसे यांचा न्यूयॉर्क टेड टॉक मधला तो व्हिडीओ अक्षरशः हलवणारा आहे. त्या असं सांगतात की दर महिन्याला किमान दहा हजार लोक मी सुंदर आहे की कुरूप असा प्रश्न गुगल वर विचारतात. कित्येक मुलं-मुली आपले व्हिडीओ यूट्यूबवर टाकतात आणि विचारतात की सांगा मी सुंदर आहे का. मेगन यांनी आपल्या बोलण्यात सांगितलं तो एक छोटासा भाग आहे. पण प्रत्यक्ष रोजच्या आयुष्यात आपण आपल्या आजूबाजूला बघतो, सोशल मिडियाच्या उदयापासून आज बहुसंख्य लोक या सांगा मी कसा/कशी आहे या चक्रव्यूहात अडकले आहेत. फक्त माझी पिढी नव्हे तर आज किशोरवयात असणारी आणि पालक वर्गात मोडणारी मंडळीही माझी प्रतिमा काय आहे या गोष्टीला प्रमाणाबाहेर महत्त्व देत आहेत. “आपण अमुक अमुक करूया ना, म्हणजे इन्स्टाग्रामवर फोटो टाकता येईल”, अशा प्रकारचे संवाद जेव्हा कानावर पडतात तेव्हा साहजिकच माझ्या मनात अनेक प्रश्न उभे राहतात.  विशेषतः जोडीदार निवड, लग्न या बाबतीत तर या प्रतिमेच्या चौकटींचं करायचं काय हा प्रश्न आ वासून पुढे येतोच येतो.

मनात प्रतिमा तयार होणं हा खूप स्वाभाविक भाग आहे. सिनेमाचं ट्रेलर बघून सिनेमाबद्दल प्रतिमा निर्माण करण्यापासून ते भाषण कलेवरून राजकीय नेत्याची प्रतिमा निर्माण करण्यापर्यंत आपला मेंदू काम करतच असतो. किंबहुना आपल्या कल्पनाशक्ती आणि सृजनाचा तो अविभाज्य भाग आहे. तो टाळता येणार नाही. पण प्रश्न निर्माण होतात जेव्हा प्रतिमेलाच वास्तव मानून आपण पुढे जाऊ लागतो. या प्रतिमेच्या चौकटीत अडकल्याने होतं असं की, वास्तवापेक्षा प्रतिमेच्याच प्रेमात पडायला होतं. त्यात स्वतःच्याच प्रतिमेच्या प्रेमात पडलं की ती प्रतिमा जपणं ओघानेच आलं. सेलिब्रिटी आणि नेते मंडळींच्या आयुष्यात असणारा हा प्रतिमा जपण्याचा प्रश्न सोशल मिडियाच्या अस्तित्वामुळे सहजपणे आपल्याही घरात, मोबाईल मार्फत आपल्या हातात आणि अर्थातच आपल्या मनात मुक्कामाला आला. माझ्या प्रतिमा निर्मितीसाठी अनेक गोष्टी करण्याचं बंधन आपण स्वतःवरच घालून घेऊ लागलो. मी ठराविक पद्धतीचे फोटो सोशल मिडियावर टाकलेच पाहिजेत, मी अमुक अमुक भूमिका मांडलीच पाहिजे, मी किती मजा करतोय/करते आहे किंवा किती दुःखात आहे हेही मी जाहीरपणे लिहिलं पाहिजे म्हणजे मला हवी तशी मी प्रतिमा निर्माण करत जाईन हा विचार आपल्याही नकळतपणे आपल्यावर अधिराज्य गाजवू लागला. हळूहळू आपल्यातला पोलिटिकल करेक्टनेस वाढायला लागला. आपण एक समाज म्हणूनही दांभिक होऊ लागलो. आणि ही दांभिकता हळूहळू झिरपत जाऊन सगळ्याच बाबतीत दिसू लागली. तशी ती लग्न, नाती, सहजीवन या विषयांत देखील आली.

एक उदाहरण सांगतो. मध्यंतरी एक गृहस्थ मला भेटायला आले होते. त्यांना आपल्या मुलाचं लग्न करायचं होतं आणि त्या दृष्टीने ते आणि त्यांचा मुलगा असे भेटायला आले होते. हे गृहस्थ आणि माझा, काही सामाजिक-राजकीय चळवळी, बैठका यामुळे थोडाफार परिचय होता. विविध विषयांवर ते फेसबुकवर लिहित असतात जे मी बघितलं आहे. जातिभेदाविरोधात ते अनेकदा बोलले आहेत. भावी जोडीदाराबाबतच्या अपेक्षा वगैरे बद्दल बोलताना नंतर ते हळूच चाचरत मला म्हणाले, “मुलगी शक्यतो आमच्या जातीचीच शोधतोय हं...”. त्यांनी सोशल मिडियावर तयार केलेल्या त्यांच्या प्रतिमेच्या फुग्याला टाचणी लागली त्या वाक्याने. सोशल मिडियावरच्या प्रतिमेला वास्तव न मानण्याचा धडा मी पुन्हा एकदा मनात गिरवला त्या दिवशी. हाच धडा सगळ्यांनीही लक्षात ठेवावा. विशेषतः लग्न करू बघणाऱ्या किंवा जोडीदार शोधणाऱ्या मंडळींनी. आमचा असा अनुभव आहे की लग्न ठरवायच्या वेबसाईटवर एखादी प्रोफाईल आकर्षक वाटली की ताबडतोब त्या व्यक्तीची फेसबुक प्रोफाईल देखील बघितली जाते. पूर्वी मुलं-मुली हे करायचे. आता पालकदेखील करतात. फेसबुकवरून नुसता अधिक अंदाज घेण्याचा प्रयत्न एवढ्यापुरतं हे मर्यादित असतं तर प्रश्न आला नसता. पण फेसबुक प्रोफाईल बघून निष्कर्ष काढले जातात आणि गडबड होते. फोटोंवरून, फोटोंमधले कपडे बघून, मित्रयादीतल्या लोकांकडे बघून. मनातल्या मनात आपण त्या प्रोफाईलमधून तयार झालेल्या प्रतिमेला नकार किंवा होकार देऊन सुद्धा टाकतो. आपल्याला जोडीदार म्हणून माणूस हवाय की फेसबुक/वेबसाईट प्रोफाईल मधून समोर येणारी प्रतिमा? हाडामांसाचा जिवंत माणूस जोडीदार म्हणून हवा असेल तर प्रत्यक्ष भेटायला हवं, बोलायला हवं. भेटल्या बोलल्याशिवाय निष्कर्षाला येणं हे काही शहाणपणाचं नाही. कधीकधी यात होतं काय की, जर त्या प्रोफाईलमधल्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष भेटायचं ठरवलं गेलं तर मुलं-मुली आपल्या मनात तयार झालेली त्या व्यक्तीची प्रतिमा घेऊन भेटायला जातात. आणि भेटीचा पूर्ण वेळ समोरच्याला समजून घेण्याऐवजी मनातल्या प्रतिमेशी पडताळणी करण्यात निघून जातो. समोरच्या व्यक्तीला माणूस म्हणून जाणून घेणं राहतं दूर!

हे सगळं जसं सोशल मिडियावरच्या प्रतिमांच्या बाबतीत होतं तसंच आपण आपल्या जोडीदाराबद्दल, लग्नाबद्दल अनेक कल्पना रंगवलेल्या असतात. अनेक प्रतिमा तयार केलेल्या असतात. कथा कादंबऱ्या आणि बॉलीवूडने आपण हे करावं यासाठी मेरे ख्वाबों में जो आये... म्हणत भरीव कामगिरी करून ठेवलीच आहे. जोडीदाराचा शोध घेताना या मनातल्या प्रतिमेला आपण आदर्शवत ठेवतो. आणि जसं फेसबुक प्रोफाईलवाल्या प्रतिमेशी समोरच्या व्यक्तीची पडताळणी केली जाते; तसंच समोरची व्यक्ती आपल्या मनातल्या प्रतिमेत बसते आहे का याची तपासणी सुरू होते. आणि पुन्हा तोच परिणाम होतो- समोरच्या माणसाला माणूस म्हणून जाणून घेणं दूरच राहतं. जगात जेवढ्या व्यक्ती असण्याच्या आणि जेवढ्या व्यक्ती आवडण्याच्या शक्यता आहेत तेवढ्या सगळ्यांचा सविस्तर विचार करून आपण आपल्या मनातली प्रतिमा निर्माण केलेली असणं शक्यच नसतं. म्हणजे, समोरच्या व्यक्तीमध्ये अशा अनेक गोष्टी असू शकतात ज्या आवडू शकतात पण त्यांचा आधी कधी विचार केला नव्हता. पण हे असं असेल तरीही ते समजणारच नाही कारण समोरच्याला जाणून घेण्यासाठी आवश्यक ती मोकळीक आपण मनाला दिलेलीच नसते!

“लग्नाची कल्पना मला आवडते आहे पण कदाचित प्रत्यक्ष लग्न नाही आवडणार” अशा आशयाचं एक वाक्य माझ्या एका मैत्रिणीने फेसबुकवर लिहिलं होतं. या वाक्यातच वास्तवापेक्षा मनातली प्रतिमाच आवडत असल्याची खुली कबुली आहे बघा. आपल्या पिढीला या प्रतिमांच्या प्रेमातून बाहेर यायला हवं. आयडियल किंवा आदर्श असं म्हणत प्रतिमांचे जे इमले रचले जातात त्यात वास्तव आयुष्यातला आनंद घेणं, समजून घेणं, जाणून घेणं राहून गेलं तर काय मजा? अनुभव घेण्यासाठी म्हणून अनुभव घ्यायला हवेत, सोशल मिडियावर शेअर करण्यासाठी नव्हे. सोशल मिडिया हा आता आपल्या आयुष्याचा, एकुणात समाजाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. त्यामुळे तो टाळता येणं कठीण आहे. पण समोर उत्तम अन्नपदार्थ आल्यावर पहिला विचार त्याच्या स्वादाचा असण्यापेक्षा, याचा फोटो इन्स्टाग्राम वर किती छान दिसेल हा येत असेल तर आपण आपल्या प्रतिमेच्या आणि प्रतिमा निर्मितीच्या कार्यक्रमात फारच गुंतलो आहोत हे समजावे. जोडीदार निवडताना आणि निवडल्यावर नात्यातही प्रतिमेच्या आधारे निष्कर्ष काढणार असू, मनातल्या प्रतिमेशी पडताळणी करणार असू तर प्रतिमांच्या चौकटीत आपण चांगलेच अडकलो आहोत हेही जाणून घ्यावं.

शेवटी इतकंच की, अनुभवांना अनुभव म्हणून अनुभवण्यासाठी, माणसांना माणूस म्हणून जाणून घेण्यासाठी प्रतिमेची ही चौकट वेळीच मोडीत काढणं आपल्या हिताचं आहे एवढं नक्की.

(दि. २८ जुलै २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल पुरवणीत प्रसिद्ध)

Saturday, July 14, 2018

नव्याची नवलाई

मध्यंतरी मी नेटफ्लिक्सवर ‘न्यूनेस’ नावाचा एक सिनेमा बघितला. आयुष्यात नाविन्य शोधू पाहणाऱ्या एका तरुण जोडप्याची ती प्रेमकथा. नाविन्याची सवय असणारे दोघं नात्यांत स्थैर्य आल्यावर अस्वस्थ होतात आणि वेगळे होतात वगैरे कथा आहे त्याची. सिनेमा तसा सामान्यच वाटला मला. पण यात जो मुद्दा मांडला गेला होता, तो कुठेतरी माझ्या रोजच्या अनुभवांशी जोडला जाईल असा होता. आमच्या एका गप्पांच्या कार्यक्रमात बोलताना वरुण म्हणाला, “लग्नानंतर आयुष्यभर एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं ही कल्पनाही मला अजून पचली नाहीये. किती कंटाळा येईल ना काही वर्षांनी!”. वरुण हे जे म्हणाला ते अनेकदा अनेक मुला-मुलींनी वेगवेगळ्या गप्पांमध्ये मांडलं आहे. ‘कंटाळा येण्याच्या’ शक्यतेची भीती व्यक्त केली आहे.
या निमित्ताने मनात आलेला प्रश्न म्हणजे, आज लग्नाला उभी
असण्याच्या वयातली मिलेनियल जनरेशन म्हणजे माझी पिढी सतत नाविन्याचा ध्यास असणारी पिढी आहे का? ‘युज अँड थ्रो’ हे आज परवलीचे शब्द आहेत. “अमुक अमुक गोष्ट मी गेले चाळीस वर्ष वापरत्ये” असं सांगणारी आपली एखादी आजी असते. आपण असं काही सांगू शकू का कधी हा प्रश्न मनात येतोच येतो. एकुणात बदललेल्या जागतिक अर्थव्यवस्थेत आणि रोज होत जाणाऱ्या तंत्रज्ञानाच्या बदलांमुळे आपल्या रोजच्या वापरातल्या वस्तू तर वेगाने बदलत आहेत. नवनवीन तंत्रज्ञानामुळे वस्तूंच्या अपग्रेडेड व्हर्जन्स म्हणजेच सुधारित आवृत्त्या बाजारात येताना दिसतात, त्यांची किंमतही परवडेल अशी असते. आणि बघता बघता आपल्या रोजच्या वापरातल्या गोष्टी पटापट बदलत जातात. उदाहरणादाखल आयुष्यात आजवर मोबाईलचे किती हँडसेट्स आपण वापरले हे आठवलं तरी जाणवेल जास्तीत जास्त दर दोन-तीन वर्षांत आपण नवीन फोन घेतला आहे. हा आधीच्या आणि आत्ताच्या पिढीच्या आयुष्यात पडलेला फरक चांगला किंवा वाईट याची चर्चा आपण इथे करत नाही आहोत.  तो स्वतंत्र लेखाचा विषय होईल. मुद्दा हा आहे की, आपलं सगळं आयुष्य हळूहळू नाविन्याशी आणि नाविन्याच्या इच्छेशी जोडलं गेलं आहे. एखाद्या कंपनीची वर्षानुवर्षे तीच जाहिरात टीव्हीवर दिसत असेल तर उपयोग होत नाही. आता अक्षरश: दर महिन्या-दोन महिन्याला नवनवीन जाहिराती आणल्या जाताना दिसतात. दर काही वर्षांनी नवीन नोकरी शोधणारे आज असंख्य आहेत. ‘फेसबुक’शिवाय पान हलत नाही अशी आज तरुण पिढीची परिस्थिती असूनही, नाविन्याच्या शोधात लोक दुसर्‍या कुठल्या जागी जाऊ नयेत म्हणून फेसबुकला सुद्धा सातत्याने धडपड करावी लागते. फेसबुकवर सतत नवनवीन फीचर्स, सोयी-सुविधा आणल्या जातात. हे नाविन्य न राखल्यास एक दिवस फेसबुक संपेल. कोणतंही क्षेत्र घ्या. तिथे हे लागू पडतंच.
कदाचित सतत नाविन्याची मागणी करणाऱ्या या नव्या व्यवस्थेमुळे असेल, पण मिलेनियल जनरेशनचं आयुष्य आधीच्या पिढ्यांच्या तुलनेत अधिक अस्थिर आहे असं मला वाटतं. त्याची एक भीतीही या पिढीत आहे. असुरक्षितता निर्माण झाली आहे. तसं नसतं तर रोज नवनवीन खोट्या बातम्या सोशल मिडियामधून वेड्यासारख्या पसरल्या नसत्या. नाना पाटेकर नाही तर विश्वास नांगरे पाटील यांचे नाव वापरत काहीतरी थातूरमातूर मेसेजेस पुढे ढकलून देणं घडलं नसतं. या गोष्टी आपल्या मनातल्या असुरक्षिततेच्या भावनेवर पोसल्या जातात. नुसतीच नवी माध्यमं हाताशी आली म्हणून ते घडलेलं नाही. हे घडण्या मागची ऊर्जा आपल्या मनातल्या असुरक्षित, अस्थिर वाटण्याच्या भावनेमधून आली असणार. यातून अर्थातच नातेसंबंध, लग्न या विषयांत देखील एक प्रकारची अस्थिरता शिरकाव करते. आणि त्यातून यापासून दूर पळण्याची वृत्तीही बळावते. आपण आहोत तो कम्फर्ट झोन सोडून नवीन कोणत्या तरी असुरक्षित गोष्टीत कशासाठी पडायचं असा एक विचार अनेकांच्या मनात डोकावतो आणि मग त्यातून लग्न किंवा जवळच्या नातेसंबंधांची भीती वाटू लागते. इंग्रजीत ज्याला कमिटमेंट फोबिया म्हणतात तो हा प्रकार. खरी गंमत अजून पुढेच आहे. माझ्या मते, अस्थिरतेतून निर्माण होणार्‍या या भीतीची आपल्याला इतकी सवय झाली आहे की ही सवय आणि दुसर्‍या बाजूला असणारी नाविन्याची ओढ यामुळे कुठेतरी आपल्याला स्थैर्याचीही भीती वाटू लागली आहे! रणबीर कपूर पण आपल्या ये जवानी है दीवानी या सिनेमात काय म्हणतो बघा, “मैं उड़ना चाहता हूँ, दौड़ना चाहता हूँ, गिरना भी चाहता हूँ, बस रुकना नहीं चाहता |”. आपल्या पिढीने हेच जणू स्वीकारलंय. हेच त्या ‘न्युनेस’ नामक सिनेमात यांनी मांडायचा प्रयत्न केलाय. लग्न झालं की एकमेकांना अधिक ओळखण्याचा, एकमेकांबरोबर मजा करण्याचा असा सुरुवातीचा एक कालखंड संपला की नवीन काही फार उरतच नाही आणि एक रुटीन सुरू होतं. अगदी मजेचं सुद्धा ‘रिच्युअल’ तयार होतं. उदाहरणार्थ दर रविवारी एक सिनेमा बघणे, दर शनिवारी मित्रांसोबत जेवण करणे वगैरे वगैरे. एकदा गोष्टी अशा ठरून गेल्या की स्थैर्य येतं. नाविन्य संपतं किंवा कमी होतं. अरेंज्ड मॅरेज मध्ये तर जोडीदार शोधताना आवडी निवडी जुळतात का यालाही आवर्जून प्राधान्य दिलं जातं. म्हणजेच तिथेही नाविन्य उरत नाही. गंमत अशी की हे असं सगळ्यांच्याच बाबतीत घडतं. स्वाभाविकही असतं ते. पण असं सगळं चित्र डोळ्यासमोर उभं राहिल्यावर या चित्राचीच अनेकांना भीती वाटते. ‘बस रुकना नहीं चाहता’ म्हणता म्हणता उलट सगळं स्थिर झालं तर, याचीच भीती वाटू लागते. “आयुष्यभर एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं हे केवढं अवघड आहे!”, असं आज मिलेनियल जनरेशन मधली मुलं-मुली म्हणतात तेव्हा ते एकाच व्यक्तीबरोबर राहायचं म्हणजे ‘आता आयुष्यात काही नाविन्य उरणारच नाही’ अशा निष्कर्षाच्या दिशेला जातात. एकाच वेळी, लग्नाच्या आधी अस्थिरतेतून वाटणारी असुरक्षितता आणि लग्नानंतर येणार्‍या स्थैर्याचीही भीती अशी काहीशी ही कोंडी आहे.
खरं तर थेट या ‘आता काही नाविन्यच उरणार नाही’ अशा निष्कर्षाला जाण्याची गरज नसते. कोणत्याही नात्यांत नाविन्य निर्माण करता येऊ शकतं. अनेक जोडपी असा प्रयत्न करताना दिसतातही. एकत्र एखादी नवीन गोष्ट शिकणं इथपासून ते लग्नानंतरही एकट्यानेच फिरायला जाणे- ‘सोलो ट्रीप’ला जाणे इथपर्यंत अनेक गोष्टी अनेक जोडपी नात्यांतलं नाविन्य टिकवण्यासाठी करतात. शिवाय अजून एक महत्त्वाचा मुद्दा असा की माणूस बदलतो. आपल्याला येणार्‍या अनुभवांमुळे, वयामुळे आपल्यात अनेक बदल होतच असतात. नात्यांतल्या नाविन्याचाच हा भाग आहे. त्या बदलांचा किंवा नाविन्य येण्याचा वेग कदाचित कमी असल्याने, पटकन लक्षात येत नाही. पण असे छोटे-मोठे बदल माणसांत नसते झाले तर खरंच कंटाळवाणं होईल! पण एकमेकांसोबत राहताना हे होत जाणारे बदल अनुभवणं, त्याचीही मजा घेणं यामुळे नातं अधिक घट्ट आणि प्रगल्भ व्हायला मदत होते. त्यामुळे लग्नाआधीच, लग्नानंतर नाविन्य जाईल आणि आयुष्य एकदम स्थिर होऊन जाईल किंवा प्रवाही राहणार नाही याची भीती बाळगण्याची गरज नसते. आणि पुढचा मुद्दा असा की सतत नात्यांत नाविन्य असलंच पाहिजे आणि ते नसणारं आयुष्य कंटाळवाणंच असेल असं गृहीत धरून आपणच उगीच एका गोष्टीचं, “बाप रे केवढं भयानक असेल ते” असं म्हणत ‘भयानकीकरण’ करतो. नाविन्य आणत नातं फुलवणं आणि स्थैर्यामध्ये असणारी शांत सुरक्षितताही एकत्र अनुभवणं या दोन्ही गोष्टींचा मेळ साधत पुढे जाण्यात शहाणपण आहे. नाही तर आपण सतत कसल्या तरी शोधात नाखूष राहू. ‘नाविन्य’ या साधनालाच साध्य मानून पुढे गेलं तर गडबड होते. ‘नाविन्य हवं’ म्हणून काहीतरी करण्यापेक्षा जे करायचं आहे, हवं आहे त्यासाठी नवीन काहीतरी करू, ही विचारांची दिशा ठेवली तर डोक्यातला गोंधळ कमी होईल, हे नक्की.  
(दि. १४ जुलै २०१८ रोजी प्रकाशित झालेल्या महाराष्ट्र टाईम्सच्या मैफल या पुरवणीत प्रसिद्ध)