Sunday, July 25, 2010

लोकमान्य....!!

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (१८५६-१९२०)
टिळकांची महानता फक्त यामध्ये नाही की त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष केला... यामध्येही नाही की त्यांनी समाजसेवा केली... तर त्यांची खरीखुरी महानता यामध्ये आहे की त्यांनी भारतात आधुनिक राजकारणाचा पाया रचला... मुळात या देशात राजे राजवाड्यांचा काळ संपुष्टात येऊन इंग्रजी अंमल सुरु झाल्यावर "राजकारण" ही गोष्ट अस्तित्वातच नव्हती... न्यायमूर्ती रानडे किंवा इतर नेमस्त पुढारी समाज हिताची कामे करत होते, सरकारला विनंत्या करून काही मागण्या करत होते... पण ते काही राजकारण नव्हते... देशाच्या राजकारणाचा पाया रचण्याचे अत्यंत महत्वाचे आणि फार महान कार्य टिळकांनी केले... टिळक नसते तर ना सावरकर झाले असते ना गांधी.... आणि कदाचित ना मोहम्मद अली जिनाही....! टिळकांच्या साक्षीनेच सावरकरांनी पुण्यात विदेशी कापडाच्या होळी केली, टिळक लोकप्रियतेच्या अत्युच्च शिखरावर असतानाच गांधीजींचा राजकारणात प्रवेश झाला आणि टिळकांनीच रचलेला पाया गांधींना मिळाला, १९१६ सालचा टिळकांच्या पुढाकाराने झालेल्या हिंदू मुस्लीम ऐक्याचा लखनौ करार करतानाच मोहम्मद अली जीनांच्या राजकीय कारकिर्दीची खरीखुरी सुरुवात झाली...
लोकमान्य ही उपाधी मिळालेला एकमेव पुढारी म्हणजे टिळक... आणि खरोखरच ते होतेच "लोकमान्य"..!! महाराष्ट्रातच नव्हे तर संपूर्ण देशात टिळक "लोकमान्य" होते... त्यांचे नेतृत्व संपूर्ण देशाने मान्य केले होते... इतके थोर कार्य त्या काळी करणे ही बाब सोपी नव्हती...

सामान्यतः कोणत्याही देशाचं आधुनिक काळातलं राजकारण पाहिलं तर आपल्या लक्षात येईल बहुतेक सर्व राजकारणी हे एकतर लष्करात होते, वकील होते, विचारवंत होते, पत्रकार होते किंवा शिक्षक होते...
हिटलर(जर्मनी), चर्चिल(इंग्लंड), मुशर्रफ(पाकिस्तान), नासर(इजिप्त), सद्दाम हुसेन(इराक), आयसेनहॉवर(अमेरिका) ही मंडळी लष्करात होती व नंतर राजकारणात शिरली...
पंडित नेहरू(मोतीलाल-जवाहरलाल), महात्मा गांधी, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, सरदार पटेल, मोहम्मद अली जिना, लेनिन(रशिया), किंवा सध्याचा बराक ओबामा आणि अगदी लालू प्रसाद यादवही(!!) हे सगळे वकील होते/आहेत...
महात्मा गांधी, फ्रान्सचे व्होल्तेअर आणि रुसो, लेनिन यांच्या विचारांनी क्रांती घडवून आणली...
इटलीचा बेनिटो मुसोलिनी हा पत्रकार होता...
मुसोलिनी हा शिक्षकही होता, चीनचा माओ त्से तुंग एक हाडाचा शिक्षक होता....

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हा असाधारण असा पुरुष या जगात होऊन गेला जो वकील होता, विचारवंत होता, पत्रकार होता आणि शिक्षकही होता...! अधिकृत रित्या लष्करात नसला तरी, तरुणपणी हा महामानव क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडक्यांनी उभारलेल्या बंडखोर टोळीमध्ये होता...

पुण्यातल्या डेक्कन कॉलेज मध्ये शिकत असताना पुण्यातल्याच वासुदेव बळवंत फडक्यांच्या क्रांती हालचालींपासून दूर राहणे बळवंतराव टिळकांना अशक्यच होते... इंग्रजांचे राज्य उलथवून टाकायचे असा निश्चय केल्यावर आणि त्यासाठी हातात शस्त्र घेण्याची तयारी केल्यावर बळवंतराव पुरते झपाटून गेले... त्यांनी लष्करी क्रांतीचा बारकाईने अभ्यास केला... त्यादृष्टीनी तयारीही आरंभली, मात्र पुढे फड्क्यांशी पटेनासे झाल्याने बळवंतराव यातून बाहेर पडले...
पुढे वकील झाल्यावर वकिली करायची आणि बक्कळ पैसा कमवायचे सोडून बळवंतरावांनी आपले आयुष्य देशासाठी खर्च करायचे ठरवले... त्याचीच सुरुवात झाली "शिक्षक" होण्यापासून...! डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी स्थापून संपूर्ण प्रांतामध्ये सर्वोत्तम शाळा (न्यू इंग्लिश स्कूल) आणि महाविद्यालय (फर्ग्युसन महाविद्यालय) सुरु करण्यामध्ये आणि नावारूपाला आणण्यात टिळकांचा सिंहाचा वाटा होता हे तर सर्वांना माहित आहेच... पण त्याचबरोबर वकिली चा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी टिळक 'लॉ क्लास' चालवत.. टिळक एक विद्यार्थीप्रिय शिक्षक होते...
शिक्षक असतानाच त्यांच्यावर नवी जबाबदारी येऊन पडली. टिळक "मराठा" नावाच्या नवीन इंग्रजी वर्तमानपत्राचे संपादक झाले आणि त्यांच्या पत्रकाराच्या कारकिर्दीला सुरुवात झाली... पुढे केसरी या मराठी वर्तमानपत्राचेही ते संपादक आणि मालक झाले. केसरी मधले टिळकांचे कार्य लोकांच्या इतके पसंतीस उतरले की आयुष्यभर "केसरीकार टिळक" या नावानेच लोक टिळकांना ओळखायचे...
विचारवंत किंवा तत्वज्ञ म्हणून टिळकांनी आपल्या काळात भारतीय समाजात एक अभूतपूर्व स्थान मिळवले होते... वेदांच्या मूळ स्थानाविषयी गंभीर अभ्यास करून एक विलक्षण मूलगामी असा "आर्क्टिक होम इन वेदाज" असा संशोधनपर ग्रंथ लिहणारे जसे टिळक होते तसेच मंडालेच्या तुरुंगात भगवतगीता अभ्यासून त्याचा स्वतंत्र अन्वयार्थ लावून "गीतारहस्य" सारख्या वैचारिक ग्रंथाची निर्मिती करणारेही टिळकच होते...!!!

आजच्या राजकारण्यांबद्दल न बोलणेच बरे... पण टिळकांच्या काळीसुद्धा त्यांच्याइतके प्रतिभावान राजकारणी नव्हते. वकील, शिक्षक, पत्रकार, विचारवंत म्हणून ज्यांना नाव आहे असा एकही राजकारणी जगाच्या इतिहासात आपल्याला सापडत नाही...

लोकमान्य टिळकांचा मृत्यू हा महात्मा गांधींचा राष्ट्रीय राजकारणातला उदय मानला जातो... आणि म्हणूनच कदाचित काँग्रेसी राजकारण्यांनी कायमच टिळकांची पुण्यतिथी साजरी केली, आणि गांधींची जयंती....!!!
लहानपणापासून मला आठवतंय तेव्हापासून शाळेमध्ये किंवा बाहेरही कायम टिळक पुण्यतिथीला खास कार्यक्रम वगैरे असत... शाळेत 'टिळक' हाच विषय घेऊन वक्तृत्व स्पर्धा असायच्या, बाहेर अनेक ठिकाणी व्याख्याने वगैरे असायची...
असे का? हा प्रश्न मला कायम सतावत असे.... आपल्यापैकी कोणालाच २३ जुलै ही टिळक जयंतीची तारीख माहित नसते... आपण १ ऑगस्टची पुण्यतिथी न पाळता टिळकांचीही जयंती साजरी का करू नये??
आणि साजरी करावी म्हणजे काय? सुट्टी द्यावी? बिलकुल नाही... किंबहुना कोणत्याही महापुरुषाच्या जन्मदिवशी सुट्टी देणे योग्यच नाही असे माझे मत आहे... उलट त्या दिवशी आपण दुप्पट काम केले पाहिजे...!!!
आणि म्हणूनच टिळक जयंतीला देशासाठी, समाजासाठी काहीतरी योगदान देण्याचा निश्चय करूनच आपण या निष्काम कर्मयोगाची शिकवण देणाऱ्या लोकमान्य राजकारण्याचा सन्मान करू शकू...

Sunday, July 11, 2010

२०१० की १०१०??

आपण नक्की कोणत्या सालात जगतोय??? २०१० की १०१०??
सध्या काही संस्था, नेते, गट,हितसंबंधी, राजकारणी लोक संपूर्ण भारतीय समाजाला मध्ययुगात नेण्याची पराकाष्ठा करताना दिसत आहेत. मग ते कोणत्याही धर्माचे असोत. मुस्लीम कट्टर वादामुळे जागतिक दहशतवादाची समस्या आ वासून उभी असतानाच मध्ययुगीन हिंदू कट्टरवादी लोकांमुळे राष्ट्रीय समस्या निर्माण झाली आहे. ती समस्या समोर यायला निमित्त झाले 'खाप पंचायत' प्रकरणाचे...
ज्या हिंदुत्ववादाचा (किंबहुना राष्ट्रवादाचा) स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी पुरस्कार केला त्याचा पूर्ण विसर आजच्या "सावरकरवादी किंवा हिंदुत्ववादी" म्हणवणाऱ्या आजच्या नेत्यांना पडलेला आहे. खाप पंचायतीचा प्रकार हा केवळ घृणास्पद नसून तिरस्करणीय आहे. काय खाप पंचायत? कसली खाप पंचायत?? यांना वाट्टेल ते निर्णय घेण्याचे आणि ठराव करायचे अधिकार कोणी दिले?? हेच लोक वाट्टेल ते कायदे बनवणार, हेच ते राबवणार, न्यायाधीश पण हेच लोक आणि शिक्षा जाहीर करून ती अमलात आणणारे लोकही हेच??? ही कुठली मुलखावेगळी पद्धत?? भारत देशाच्या सार्वभौमत्वाला आव्हान देणारे हे खाप पंचायत वाले उजळ माथ्याने हिंडू कसे शकतात??? देशाच्या संविधानाचा जाहीर अपमान करणारे लोक समाजाचे पुढारीपण कसे मिरवतात?? आणि हे असेच चालू राहिले तर कसले संविधान आणि कसले काय... देश चालला मध्ययुगातल्या अंधारयुगाकडे......

हे सगळे थांबले पाहिजे..... तेही ताबडतोब.... हिंदू संस्कृतीमधल्या उदात्त महान विचारांना डावलून मागासलेल्या चुकीच्या समाजविरोधी समजुती समाजात पसरवून, त्यायोगे दहशत पसरवून स्वतःचे महात्म्य वाढवणारे खाप पंचायतवाले लोक हे समाजाचे शोषण करणारे आधुनिक काळातले उच्च वर्णीय ठरतील खरेखुरे दहशतवादी ठरतील...आणि हेच मुस्लीम कट्टर पंथीय उलेमा आणि मुल्ला मौलवी वगैरेंनाही लागू होते.  या क्षुद्र लोकांना वेळीच रोखले नाही तर देशात अराजक माजेल... आणि त्यांना रोखण्याची ताकद आपल्या संविधानात आहे. पण जोपर्यंत संसदेत बसलेले आणि देशाचे नेतृत्व करणारे तद्दन भिकार राजकारणी इच्छा शक्ती दाखवत नाहीत तोपर्यंत संविधान म्हणजे कागदाचा कपटा आहे.... देशाच्या महान संविधानाचा अपमान करणाऱ्या या अराजकवादी अंधार युगातल्या खाप पंचायत आणि मुल्ला मौलवी उलेमा लोकांना कठोर शासन केलं पाहिजे.

खाप पंचायतवाल्यांची  एक मागणी वाचून हसूच येते आणि त्याचबरोबर धडकीही भरते...... लग्नाचे कमीतकमी वय कायद्याने कमी करायची मागणी त्यांनी केली आहे..याविषयी १७ जुलैला रोहतक येथे होणाऱ्या 'महापंचायत' मध्ये ठराव होणार आहे. मुलांचे लग्नाचे कमीतकमी वय २१ वरून १७ वर आणावे आणि मुलींचे १८ वरून १५ वर आशी या लोकांची मागणी आहे...

हे ऐकून मला इतिहासात वाचलेला टिळकांच्या काळी झालेला वाद आठवला... मुलींचे लग्नाचे वय १२ वरून १४ वर नेण्यासाठी कायदा करण्यात आल्याने महाराष्ट्रभर वादंग माजले होते... पण कायदा झाल्यावर मुळातच सुसंस्कृत असलेल्या ब्रिटीश लोकांनी त्याची कठोर अंमलबजावणी केली. हळू हळू समाजानेही हा बदल मान्य केला. पूर्वी फक्त सुधारकांपुरताच मर्यादित असलेला हा बदल समाजात सर्वत्र पसरला. हे लग्नाचे वय हळू हळू वादांसहित वाढत गेले. आणि अखेर विवाहाच्या वेळी मुलीने सज्ञान असणे आवश्यक आहे या अतिशय सुसंकृत आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोनाला अनुसरून लग्नासाठी मुलीचे कमीत कमी वय १८ ठरवण्यात आले तर मुलाचे २१. गेली अनेक वर्षे बाल विवाह थांबवण्याचे सरकारने आणि अनेक सामाजिक संस्थांनी  अथक प्रयत्न केले, त्यांच्या प्रयत्नांना यश येऊन बाल विवाहांचा दर मोठ्या प्रमाणात कमी झाला. समाजाच्या प्रगल्भतेचे हे लक्षण आहे.


 
याबरोबरच सध्या चर्चेत असलेला महत्वपूर्ण मुद्दा म्हणजे खाप पंचायतीने अनेक ठिकाणी "ऑनर किलिंग" या प्रकाराला दिलेली मान्यता. धर्मबाह्य कृती करणाऱ्या व्यक्तीला किंवा काही बाबतीत संपूर्ण कुटुंबालाच ठार मारण्याची प्रथा म्हणजे ऑनर किलिंग. कुटुंबाच्या किंवा एखाद्या विशिष्ट समाजाच्या/गावाच्या तथाकथित प्रतिष्ठेला तडे जाईल असे कृत्य करणाऱ्या व्यक्तीला किंवा व्यक्तींना व त्यांच्या कुटुंबांना ठार मारण्याच्या घटनांनी देश हादरून गेलेला आहे. अशा घटना हरियाणासारख्या एका कोपऱ्यातल्या राज्यात घडल्यावरच देशभरातल्या कानाकोपऱ्यातल्या प्रतिगामी संघटनांनी डोके वर काढले आहे. अशा संघटना लोकांच्या धार्मिकतेचा फायदा उठवून जनशक्ती आपल्या बाजूला खेचत आहेत. आणि याच जनशक्तीच्या आधारावर म्हणजेच अर्थातच मतपेटीच्या आधारावर आपल्याला हवे ते घडवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. अशा वेळी यांना ठेचण्याचे काम आपण करायचे सोडून आयत्या बिळावर नागोबा बनून यांचेच मुद्दे उचलून धरायचे राजकारण्यांना सुचावे यासारखे दुर्दैव कोणते?

हरियानाचे माजी मुख्यमंत्री ओमप्रकाश चौताला आणि काँग्रेसचे खासदार नवीन जिंदाल हे देशविरोधी, समाजविरोधी खाप पंचायतीच्या बाजूने जोरदार मतप्रदर्शन करत आहेत. आणि दुसऱ्या बाजूला काँग्रेस पक्ष मात्र काहीच विशेष मत व्यक्त न करता, जिंदाल यांचे वैयक्तिक मत असल्याचे सांगत आहे. पण जिंदाल यांचे हे मत चुकीचे असल्याचे सांगून, त्याला विरोध करण्याचे धारिष्ट्य काँग्रेस मध्ये नसल्याचे दिसले आहे. भाजप तर या सर्वावर एक शब्दही बोलायला तयार नाही. इतक्या प्रतिगामी असणाऱ्या खाप पंचायातीविरोधात एकही स्त्री खासदार, आमदार किंवा स्त्री नेतृत्वाला एक शब्दही उच्चारावा वाटू नये हा "स्त्री मुक्ती"च्या घोषणांचा दारूण पराभव आहे. आंतरजातीय तर सोडाच पण आंतरधर्मीय, आंतरदेशीय विवाह होऊन भारतातील सर्वात महत्वाची व्यक्ती बनलेल्या श्रीमती सोनिया गांधी नवीन जिंदाल यांना कशा काय आपल्या नेत्या म्हणून चालतात हे मात्र मला कळेनासंच झालंय....!! दलित स्त्री शी लग्न करणाऱ्या मुलाला ठार मारण्याची धमकी देणाऱ्या खाप पंचायतीला लोकसभेच्या दलित सभापती चालतात असे दिसते...
याचबरोबर अजून एक उद्विग्नता आणणारी गोष्ट म्हणजे एकाही धार्मिक/अध्यात्मिक नेत्याने (रामदेवबाबा, श्री श्री रविशंकर इ.) या सगळ्याचा जाहीर निषेध व्यक्त केलेला नाही. भारताला समर्थ बनवण्याची घोषणा करणाऱ्या रामदेवबाबांना खाप पंचायतीचे सामर्थ्य अपेक्षित आहे काय???? तसे नसेल तर मग त्यांच्या बोलण्यात, जाहीर निवेदनात या सगळ्याचा निषेध का नाही???


सुसंस्कृतता, विविधतेत एकता, घटनेने दिलेली समानता या गोष्टींचा आपण भारतीय अभिमान बाळगतो... मात्र खाप पंचायत आणि मुल्ला मौलवी वगैरेंसारख्या घटनाबाह्य संस्थानांमुळे समाजाच्या प्रगल्भतेवर, सुसंस्कृततेवर, एकतेवर, समानतेवर घाला घातला जातोय. आणि यामुळे देश खिळखिळा होतो आहे.. एकात्मतेच्या दृष्टीने तर खिळखिळा होतोच आहे. पण वैचारिक, बौद्धिक आणि भावनिक दृष्ट्याही खिळखिळा होतो आहे. आणि राष्ट्राचे इतके अपरिमित नुकसान होत असताना आपल्या स्वार्थी, अडाणी, निष्क्रिय आणि निर्बुद्ध अशा राजकारण्यांनी मूग गिळून बसावे याचा तुम्हाला संताप येत नाही काय??? डोके फिरून जात नाही काय?? अशा वेळी भाजप सारखे हिंदूंचे कैवारी असल्याचा आव आणणारे पक्ष हिंदू धर्माची ही क्रूर विटम्बना पाहून त्याचा कडक निषेध का करत नाहीत? मतपेटीवर डोळा ठेऊन देशहितावर तिलांजली सोडणारे हे गेंड्याच्या कातडीचे काँग्रेसचे लोक कधीपर्यंत आपले नेतेपद मिरवणार आहेत?? कुटुंबाच्या विरोधात जाऊन आपल्या आयुष्याचा लग्नाचा निर्णय घेणाऱ्या एका २३ वर्षीय  मुलीला ठेचून मारण्याचा आदेश देणाऱ्या उत्तर प्रदेशातल्या मुल्ला मौलवींना अटक का होत नाहीत?? काँग्रेस आणि तसले तद्दन भिकार तथाकथित सेक्युलर पक्ष किती वर्ष क्षुद्र कट्टरपंथीयांचे लांगुलचालन करणार आहेत?????
पुढच्या वेळी मताची भिक मागायला तुमच्या दरवाजावर हे लोक आले तर त्यांना हे कटू प्रश्न विचारण्याचे कष्ट आता तरी आपण घेणार आहोत का?? की अजूनही आपण मतदानाच्या दिवशी सुट्टीच आहे असे मानून, महाबळेश्वरला नाहीतर माथेरानला जाणार आहात????

खाप पंचायत आणि तसलेच मुल्ला मौलवी हा केवळ समाजातल्या एखाद दुसऱ्या रुढीचा प्रश्न नसून हा प्रश्न आहे संपूर्ण देशाच्या स्वातंत्र्याचा. वैचारिक, बौद्धिक, भावनिक स्वातंत्र्याचा.. देशाच्या सार्वभौमत्वाचा... देशाच्या संविधानाचा...

प्रश्न गंभीर आहे... आणि त्यावर उपाययोजनाही गंभीरच असली पाहिजे...