माझी आजी म्हणजे अंजलि कानिटकर. तिने १९७५ मध्ये अनुरूपची सुरुवात पुण्यात केली तेव्हा त्याचं स्वरूप अगदी साधं आणि घरगुती होतं. तेव्हा कुठलं आलंय ब्रँडिंग वगैरे! पण तिची कामावरची निष्ठा, अनुरूपमध्ये नोंदवलेली सगळी स्थळं तिला अक्षरशः पाठ असणं आणि त्यांना अनुरूप जोडीदार सुचवण्याची तिची विलक्षण हातोटी याने पाया घातला गेला. आणि ज्यांची अनुरूपमधून लग्न जमली अशा हजारो ब्रँड अँबेसिडर्सची फौजच बघता बघता तयार झाली. आज ५१ वर्षानंतरही अनुरूपच्या या गाभ्याला धक्का लागलेला नाही! अनुरूपचं नाव होऊ लागलं, आणि पुण्याबाहेरूनही लोक नोंदणी करायला अनुरूपच्या त्या वेळच्या छोट्या कार्यालयात यायला लागले, तेव्हा अनुरूपच्या सेवेचा भाग म्हणून ‘अनुरूप पत्रिका’ हे मासिक ९० च्या दशकात सुरू झालं. आणि पोस्टाने महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात अनुरूपचा ब्रँड मिरवणारी मासिकं पोहचू लागली.
भिंतीवरच्या कॅलेंडरमध्ये विसावं शतक संपून एकविसावं उजाडलं तेव्हा माझी आई डॉ गौरी कानिटकर अनुरूपची धुरा सांभाळू लागली होती. अनुरूपचं नाव मोठं होतं, २५ वर्षांची समृद्ध परंपरा होती. पण ब्रँड म्हणून आता काही कमतरता जाणवू लागल्या होत्या. तंत्रज्ञानाची प्रगती आणि जागतिकीकरण वेगाने होऊ लागण्याचा हा काळ. अजूनही रजिस्टर्स मध्ये बघून स्थळं नोंदवून घेण्याची सर्वसाधारण वधू-वर सूचक मंडळाची पद्धती अनुरूपला कालबाह्य प्रतिमेकडे नेत होती. अनुरूप ब्रँड जुना भासू लागला होता. पण काळाबरोबर बदलणं ही अनुरूपची खासियत. ९० च्या दशकात काळाबरोबर, गरजेनुसार बदलत ज्याप्रमाणे मासिकाची सुरूवात झाली होती, तशीच २००१ मध्ये अनुरूपची वेबसाईट देखील आली. ती त्या वेळी कॉलेजमध्ये शिकणाऱ्या माझ्या मोठ्या भावाने- अमेयने बनवली होती! अनुरूपची सेवा घरबसल्या घेता येऊ शकते हे आता जाहिरातींमधून वेबसाईटच्या उल्लेखाबरोबर लोकांपर्यंत पोहचू लागलं आणि कात टाकावी तसा अनुरूप नाव नव्याने झळाळून उठलं. पण नुसती जास्तीची सेवा देण्याने वा जाहिरात करण्याने ब्रँड थोडीच तयार होतो? सुरुवातीच्या काळात जशी लग्न जमत होती, त्यात आमूलाग्र बदल झाला होता. लोकांच्या मनात अनेक शंका होत्या, त्यांना अनेक समस्या भेडसावत होत्या. वधू-वर सूचक म्हणजे स्थळं सुचवणं. पण यापलीकडे जाण्याची गरज होती. अनुरूपने आता नुसतं वधू-वर सूचक न राहता परिपूर्ण ‘विवाहसंस्था’ होण्याचा चंग बांधला. लोकांच्या मनातल्या समस्यांना आपण उत्तर देणं, त्यांच्या शंकांचं निरसन करणं आपली जबाबदारी आहे असं अनुरूपने ठरवून घेतलं आणि त्या दिशेने पावलं टाकायला सुरुवात केली. काळाची गरज ओळखून डॉ गौरी कानिटकर यांनी समुपदेशनाचं शिक्षण घेऊन व्यक्तिगत समुपदेशन आणि मार्गदर्शन द्यायला सुरुवात केली. आणि त्या जोडीला माझे बाबा महेंद्र कानिटकर यांनी विवाहविषयक मार्गदर्शन करण्यासाठी खुले मोफत जाहीर कार्यक्रम घेण्याची कल्पना मांडली. डॉ गौरी आणि महेंद्र यांनी २००० च्या दशकात अक्षरशः शेकडो कार्यक्रम पुण्यासह महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात घेतले आणि लग्न जमवणे एवढंच अनुरूपचं काम नसून, लग्न टिकावं, फुलावं, बहरावं म्हणून प्रयत्न करायला सुरुवात केली. यावेळच्या अनुरूपच्या जाहिरातीत देखील प्रबोधनपर संदेश असे. उदाहरणार्थ एक जाहिरात होती- ‘केवळ पगार चांगला म्हणजे चांगले स्थळ नव्हे’! किंवा एक जाहिरात होती- ‘एक मार्ग तुझा, एक मार्ग माझा- पण आनंदाचा मार्ग आपल्या दोघांचा’. अजून एक अशीच समानतेविषयी सांगणारी जाहिरात- ‘लग्न म्हणजे ५०-५० नव्हे, तर १००-१००!’. अनुरूप विवाहसंस्था आता मोफत कार्यक्रमांमधून आणि समुपदेशनातून जे करू बघत होती तेच या जाहिरातींच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहचू लागलं होतं. मला वाटतं जाहिरातींनी परिचय होऊ शकतो, नाव कानावर पडू शकतं. पण तेवढंच म्हणजे ब्रँडिंग नाही ना! नुसत्या जाहिरातींनी प्रतिमा निर्माण झाली असती, पण त्याला प्रत्यक्ष प्रयत्नांची जोड नसती तर तो नुसता फुगा झाला असता- ब्रँड नव्हे! अनुरूप ब्रँड बनला तो या लग्न या विषयाकडे सर्वांगाने बघण्याच्या दृष्टिकोनामुळे आणि त्यानुसार केलेल्या कामामुळे.
२०१० साल हे अनुरूपच्या ब्रँडिंगच्या प्रवासातला एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. काळ झपाट्याने बदलत होता, आणि वर्तमानपत्रांबरोबर इतर माध्यमांमधून लोकांपर्यंत पोहचण्याची गरज वाढू लागली होती. १९९० च्या दशकात खाजगी टीव्ही वाहिन्या सुरू झाल्या होत्या. २००० च्या दशकात त्यात वाढ होत प्रादेशिक भाषांमधल्या वाहिन्यांनीही आपलं बस्तान चांगल्या प्रकारे बसवलं होतं. १९९५ मध्ये देशात जेमतेम ५० खाजगी वाहिन्या होत्या, २०१० मध्ये हा आकडा ६०० पेक्षा जास्त झाला होता! अनुरूपचं काम या ताकदवान माध्यमातून लोकांपर्यंत नेण्याची हीच वेळ होती. आणि नेमका हाच विचार करत अनुरूपची टीव्हीवर जाहिरात सुरू झाली. लोकांना माहित असलेल्या, प्रदीर्घ परंपरा असलेल्या एका विवाहसंस्थेची जाहिरात टीव्हीवर दिसण्याची ही बहुधा पहिलीच वेळ! आणि नुसती जाहिरात करून थांबेल अशी अनुरूपची पद्धत नाहीच! कामाशिवाय बोलायचं नाही ही अनुरूपची विचारधारा. त्यामुळे लोकांचं प्रबोधन न करता, त्यांच्या समस्या समजून घेऊन त्या सोडवण्याचा प्रयत्न न करता केलेल्या जाहिरातीला अर्थ नाही ही खुणगाठ मनाशी बांधत अनुरूपच्या संचालिका डॉ गौरी कानिटकर साम टीव्हीवर फोन-इन कार्यक्रमात दिसू लागल्या! जवळपास वर्षभर दर आठवड्याला राज्यातल्या वेगवेगळ्या शहरातून लोक थेट फोन करून समस्या मांडत आणि प्रश्न विचारत. डॉ गौरी त्यांना लाईव्ह उत्तरं देत. याच दरम्यान वेगवेगळ्या वर्तमानपत्रात, मासिकांत, साप्ताहिकांत डॉ गौरी आणि महेंद्र कानिटकर यांचं सातत्याने विवाहविषयक लेखन सुरू होतंच. दोघांची लग्नविषयक पुस्तकंही या दरम्यान प्रसिद्ध झाली. याच पावलावर पाउल टाकत माझं ‘लग्नकल्लोळ’ हेही पुस्तक पुढे २०१९ मध्ये प्रसिद्ध झालं. लग्नविषयक सर्व मुद्द्यांना आपण हात घातला पाहिजे, त्याबद्दल बोललं पाहिजे, त्याविषयी प्रबोधन केलं पाहिजे हा ध्यास होता. काळानुसार बदलत प्रत्येक माध्यम हाताळण्याची सवय ही अनुरूप ब्रँड ताजा आणि कालसुसंगत ठेवण्यासाठी उपयोगी पडली. आज डॉ गौरी कानिटकर इंस्टाग्रामवर असंख्य रील्समधूनही मार्गदर्शन करत असतात हे त्याचंच उदाहरण!
३९ वर्षांचा हा अनुरूप ब्रँडचा प्रवास २०१४ मध्ये नव्या टप्प्यावर पोहोचला जेव्हा अनुरूपने सातासमुद्रापार जायचं ठरवलं. आधीच्या वीस वर्षांत असंख्य मुलं-मुली शिक्षण आणि कामासाठी परदेशात जाऊन स्थायिक होऊ लागली होती आणि त्यांच्या लग्नाच्या प्रश्नात हात घालणं हे शिवधनुष्य अनुरूपने पेलायचं ठरवलं. २०१४ मध्ये पहिल्यांदाच अमेरिकेत अनुरूपचे मुला-मुलींचे थेट-भेट कार्यक्रम (कंटाळवाणे कालबाह्य ‘मेळावे’ नव्हेत!) व्हायला सुरुवात झाली. मराठी माणूस जिथे जिथे, अनुरूप पोहचेल तिथे तिथे या निर्धाराचं ते पहिलं पाउल होतं. ‘नुसती जाहिरात नाही तर प्रत्यक्ष मार्गदर्शन आणि प्रबोधन’ हे सूत्र सोडलं नाही. आणि २०१६ मध्ये मेलबर्नमध्ये झालेल्या अखिल ऑस्ट्रेलिया मराठी संमेलनात डॉ गौरी यांना निमंत्रित करत एक स्वतंत्र मार्गदर्शनपर सत्र ठेवलं गेलं. याच दरम्यान अनुरूपचं मोबाईल अप्लिकेशन सुरू झालं होतं आणि अनुरूप ब्रँडने कालसुसंगत बदल केल्याचं दिसून आलं होतं. २०२३ मध्ये मला आणि आईला बर्लिन गणेशोत्सवात मुलाखतीसाठी निमंत्रित करण्यात आलं. अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, जर्मनी, इंग्लंड, आणि अगदी याच वर्षी न्यूझीलंड या देशांत अनुरूपचे थेट-भेट कार्यक्रम होतात. आज अनुरूपचे सदस्य जगाच्या पाठीवर ५० पेक्षा जास्त देशांत आहेत! अनुरूप ब्रँड आता खऱ्या अर्थाने ग्लोबल ब्रँड झाला आहे.
ब्रँड म्हणजे तुमची ओळख हे तत्त्व डोक्यात ठेवलं म्हणजे जाहिरात कशी असली पाहिजे हेही आपोआप ठरतं. ‘आपण जे नाही, ते आहोत असं दाखवायचं नाही, आणि आपण जे आहोत ते सांगताना लाजायचं नाही!’ आमच्या जाहिरातींसाठी डिझाईन करणारे, अगदी अनुरूप रंगसंगती साधणारे आणि ब्रँडिंगबाबतचे आमचे सल्लागार श्याम देशपांडे यांची आणि आमची विचारधारा जुळली ती दोघांच्या या मूल्यावरच्या निष्ठेमुळे. गेली २६ वर्षं अनुरूप ब्रँडला घरोघरी पोहचवण्यात श्याम सरांचा फार मोलाचा वाटा आहे. ‘आमची सेवा विकत घ्या’ ही जाहिरात करणं फार अवघड नाही. पण जाहिरातीमधून आपण काय संदेश देतो आहोत हा कळीचा मुद्दा आहे. बारा वर्षांपूर्वी मी अनुरूपचं काम बघू लागलो तेव्हा ‘ब्रँड तरुण आणि कालसुसंगत तर झाला पाहिजे, पण त्याचवेळी आपली विवाहसंस्कृती आणि परंपरा यांचा विसरही पडता कामा नये’ हा विचार निश्चित होता. ही एक तारेवरची कसरत आहे खरी पण विचारांत आणि प्रत्यक्ष कृतीत सुसंगती असली म्हणजे ते आव्हान न वाटता संधी वाटते. लोकांच्या मनातला तुमच्या ब्रँडबद्दलचा विश्वास हाच तुमचा सर्वात ताकदवान ब्रँड अँबेसिडर असतो. जाहिरात आणि जाहिरातीतले ओळखीचे स्टार्सचे चेहरे हे बघणाऱ्याचं लक्ष जरूर वेधून घेतात. पण विश्वास दृढ करण्यासारखं काम असेल तरच ब्रँड मोठा होतो. एक उदाहरण देतो. कोविड संकटाच्या काळात ‘अत्यावश्यक सेवा’ हे सरकारी शीर्षक अनुरूपला लागू नसलं तरीही अनुरूपचं काम एक दिवसही बंद राहिलं नाही! अनुरूपच्या सगळ्या कर्मचाऱ्यांनीही या संकटकाळात प्रचंड कष्ट केले. किंबहुना याच दरम्यान अनुरूपचे ऑनलाईन थेट-भेट कार्यक्रमही सुरू झाले. ज्यांची मुलगी वा मुलगा लग्नाचा होता, त्यांच्या दृष्टीने ही अत्यावश्यक सेवाच होती ना!
२०२५ च्या गुढी पाडव्याला अनुरूपला ५० वर्षं पूर्ण झाली. याचा एक मोठा सोहळा करावा की अनुरूप ब्रँडला साजेसं काही करावं ही चर्चा आमच्यात झाली. आणि त्यातून युट्यूबसाठी सुरू झाला ‘द अनुरूप शो’. हा अनुरूपविषयी सांगणारा कार्यक्रम नव्हे, तर हा आहे गप्पांमधून ५१ अनुरूप जोडप्यांची त्यांच्या वैवाहिक आयुष्याबद्दल सांगणारा, त्यातून प्रबोधन करणारा, हसत खेळत आजच्या पिढीसाठी मोलाचे सल्ले देणारा कार्यक्रम. यात अनुरूपच्या सेवेविषयी, अनुरूपविषयी एक शब्दही बोलला जात नाही- कारण हेतू जाहिरात नसून प्रबोधन हा आहे! अगदी अनुरूप ब्रँडला साजेसा. युट्यूबवर सर्वांसाठी खुला आणि मोफत उपलब्ध. आम्ही आमचा सुवर्णमहोत्सव असा साजरा केला!
गेल्या ५१ वर्षांत ‘लग्न म्हणजे अनुरूप’ ही ओळख निर्माण करण्यासाठी, हा ब्रँड निर्माण करण्यासाठी अनुरूपच्या तीन पिढ्यांचे सातत्यपूर्ण कष्ट आहेत. काळानुसार बदलण्याची तयारी, काळानुसार लग्नसंस्थेमध्ये जे बदल होत आहेत त्यांना सामोरं जात, त्यातल्या समस्यांवर उत्तरं शोधण्याचं काम करणे याला पर्याय नाही. आणि हे सगळं लोकांसमोर नेण्यासाठी योग्य प्रसिद्धीमाध्यमांचा वापर करायला लागतो. प्रत्येक माध्यमाची आपापली ताकद आणि कमतरता असते. ते शिकून आणि समजून घेणं ब्रँड मोठा करण्यासाठी आवश्यकच. ज्या वेगाने समाज, तंत्रज्ञान आणि लग्नसंस्थाही बदलते आहे त्या वेगाला जुळवून घेणं हे आज आणि उद्याचं अनुरूप ब्रँड समोरचं आव्हान आहे. पण विचारधारेचा पाया मजबूत असल्याने या प्रत्येक आव्हानासाठी अनुरूप ब्रँड सज्ज आहे हे मी आत्मविश्वासाने म्हणू शकतो!
(दि २३ मे २०२६ च्या साप्ताहिक सकाळमध्ये प्रसिद्ध)
